Terug naar Ecclesianet.nl

Het rode paard - christen zijn in een apocalyptische tijd

 

Dr. H. Klink, Hoornaar

Tijdens een conferentie van Franstalige christenen, die ik enkele jaren geleden in Dyon bezocht, maakte iemand mij attent op een boek, dat sinds die tijd een wezenlijk bestanddeel uitmaakt van het geestelijk reservoir waaruit ik dankbaar putten kan. Ik bedoel het boek Il Cavallo Rosso (Het rode paard) dat in 1983 verscheen en van de hand is van de nog in leven zijnde Italiaanse schrijver Eugenio Corti (geboren 1921 in Lombardië). Ik wil in dit artikel iets kwijt over de verschijning van dit boek, over de auteur en over zijn boodschap. Ook wil ik een verband leggen tussen wat hij met zijn oeuvre beoogt en de kerkelijke situatie in Nederland. 

De geschiedenis van een boek
Eugenio Corti heeft 10 jaar lang aan Il Cavallo Rosso gewerkt. Het is dan ook een lijvig boek geworden, van maar liefst 1100 pagina’s. Toen het in 1983 gereed was, was het zaak om een uitgever te vinden. Dat viel niet mee, omdat veel uitgeverijen - gerenommeerde en ook minder bekende - niets in eventuele publicatie ervan zagen. De reden voor weigering: het boek was té christelijk. Het zou om die reden niet verkocht worden. Gelukkig werd in Milaan een klein drukkertje, Ares, bereid gevonden het boek toch nog op de markt te brengen. En ziedaar! Het boek werd gedurende meer dan twintig jaar een bestseller. Ondanks het feit dat de officiële kritiek nauwelijks of geen aandacht aan het werk besteedde - en áls dat gebeurde, was het in negatieve zin - prijkte het boek jaar op jaar op de lijst van de meest verkochte boeken. Ook na de eeuwwisseling hield de verkoop ervan geen halt. Onlangs beleefde het boek zijn 20e druk. Het boek trok ook in het buitenland de aandacht. Het is inmiddels vertaald in verschillende talen, o.a. het Frans, het Spaans, het Roemeens en het Japans. Enkele jaren geleden verscheen in Amerika een Engelse vertaling. Vooral in Italië dus, maar ook daarbuiten maakte het boek furore. En het merkwaardige is dat vooral jonge mensen er sterk door worden aangesproken.

Enkele jaren geleden bezocht een Italiaanse journaliste de schrijver. Ze kwam zo onder de indruk van zijn persoon dat ze in boekvorm een verslag deed van deze en volgende ontmoetingen en van de reacties op het genoemde werk. Zij kwam tot de conclusie dat Eugenio Corti, die een overtuigd katholiek is, bij jong en oud een snaar weet te raken, zo zelfs dat jonge mensen door het boek weer aansluiting vinden bij de Rooms katholieke kerk. Er ging van het boek een zuiverende en bewarende werking op de jonge mensen uit. En dat is begrijpelijk. De auteur is bij machte om op een heel fijnzinnige manier te schrijven over ontluikende liefde tussen jonge mensen, over de omgang van jongens en meisjes en datgene wat ontmoetingen over en weer oproepen. De taferelen die hij schildert zijn levensecht en tegelijk doortrokken van een christelijke geest, van voorzichtigheid en teerheid, ja van èchte liefde, die gepaard gaat met trouw. Toen vorig jaar tal van jonge mensen zich na het overlijden van paus Johannes XXIII verzamelden op het plein bij het Vaticaan en zichtbaar ontroerd waren, heb ik meerdere keren moeten denken aan het verslag van de journaliste. Zúlke jongeren zullen het zijn die zich aangesproken weten door het boek Il Cavallo Rosso 

De schrijver
Wie is Eugenio Corti? Wie het het interview van de bewuste journaliste legt naast het boek Il Cavallo Rosso, wordt veel duidelijk over het leven van de auteur. De roman blijkt namelijk sterk autobiografisch van karakter te zijn. Corti is geboren in 1921. Hij was 18 jaar oud toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Hij woonde in Besana in Brianza niet ver van het Como-meer en van Milaan: een rustig, typisch noord-Italiaans dorp. Toen de oorlog uitbrak stond hij op het punt te gaan studeren in Milaan. De oorlog veranderde zijn leven en dat van zijn vrienden grondig. Mussolini zwaaide in Italië de scepter. De jongens van het dorp werden opgeroepen zich in Milaan te melden voor rekrutering. De jonge soldaat Corti kwam in Rusland terecht, waar de Italianen de Duitse legers moesten ondersteunen. Hij maakte mee, hoe zijn eenheid, dankzij de snelheid van de Duitsers en het geringe verzet van de Russen door konden stoten richting de Wolga. Toen viel de winter in, het tij keerde en in de bittere winter van 1942/43 zagen de Italianen en Duitsers zich gedwongen om in bittere vrieskou de terugtocht naar het Westen te aanvaarden. Corti was één van de weinigen, die het er levend af heeft gebracht. In zijn boek Slechts weinigen kwamen terug (Engelse titel: Few returned) doet hij verslag van deze barre terugtocht. Met temperaturen van 25 graden onder het vriespunt en bij een snerpende wind moest groepjes soldaten honderden kilometers te voet afleggen. Daarbij werden ze constant opgejaagd door de Russische soldaten die elke tegenstander zonder enig pardon doodden. Het is Corti met enige anderen gelukt om door de Russische linies heen te breken en het Westen te bereiken.

In 1943 werd Mussolini door een staatsgreep, die de teruggekeerde Corti toejuichte, gegrepen en werd een poging gedaan om Italië los te maken van de alliantie met nazi-Duitsland. De Duitsers zagen zich genoodzaakt in te grijpen en bezetten Italië. Daarop besloot Corti, die inmiddels een door de wol geverfde soldaat was, zich aan te sluiten bij de geallieerde strijdkrachten om zo te strijden tégen de nazi’s. Hij werd officier van een Italiaanse eenheid. Twee jaar lang heeft hij, vaak met groot gevaar, zijn leven ingezet om de opmars van de geallieerde legers vanuit Sicilië naar het noorden te ondersteunen. De belevenissen daarvan heeft hij neergelegd in het boek De laatste soldaten van de koning, dat verscheen in 1956 en dat in 2003 in het Engels is vertaald (The last soldiers of the king). Wie zich in het werk van Corti verdiept, hoeft niet lang te zoeken naar een verklaring voor zijn wens om met de geallieerden mee te vechten. Zonneklaar wordt dat hij daarvoor koos om principiële redenen. Hij was een overtuigd christen, met een grote liefde voor de Rooms-katholieke kerk, een liefde die hem in Besana, het rustieke dorp waar hij opgroeide, meegegeven was.  

Moderne ideologie en haar verwoestende gevolgen
Zoals gezegd: het boek Il Cavallo Rosso is sterk autobiografisch. In de hoofdfiguur van het boek, Michele, herkent de lezer meer en meer de schrijver zelf. Het opvallende is dat Michele, als hij in 1940 gerekruteerd wordt te kennen geeft, dat hij, áls hij moet strijden, het liefst naar Rusland zou gaan. Zijn motief is tekenend, zij het dat het ietwat argeloos aandoet. Hij heeft namelijk gehoord dat men het in het communistische Rusland zonder het christelijke geloof wil stellen. Hij acht dat onmogelijk! Hoe kan een land dàn floreren? Als hij de kans krijgt, wil hij dat met eigen ogen zien. Michele (Corti zelf) kómt in Rusland terecht en daar zijn hem de ogen open gegaan voor het grote gevaar van de communistische en van de nazistische ideologie en de fatale gevolgen van beide heilsleren. De ene is openlijk antichristelijk (het nazisme), de andere ideologie probeert haar antichristelijke ideologie te maskeren onder het mom van te zoeken naar een rechtvaardiger wereld. Beide zijn meedogenloos en zaaien haat en verderf en zijn de antipode van echt authentiek christendom. In Rusland heeft Corti gezien waar het communisme het land gebracht had - in totale armoede en morele ontreddering. Hoewel… de eigenlijke Russische bevolking haakte naar het geestelijke voedsel dat de kerk kon schenken. Het werd haar niet gegund. Corti is er ooggetuige van geweest hoe het volk de nazi’s aanvankelijk vol enthousiasme binnenhaalde. Dom genoeg hoopte het dat de Duitse ‘bevrijding’ een nieuw leven zou inluiden. Niets was minder waar. Zij moordden hele dorpen uit, waardoor de gewone Rus zich tegen hen keerde. Daarvan maakte Stalin gebruik. Om in het gevlei van zijn eigen bevolking te komen, begon Stalin als hij zich tot zijn volksgenoten richtte niet meer met het woord ‘kameraden’, maar met de christelijke woorden ‘broeders en zusters’. Het communisme herstelde zich dankzij de wreedheden van de nazi’s en de dubbelhartige propaganda van Stalin, met alle vreselijke gevolgen van dien, vooral voor de soldaten die tot in Duitsland toe gevochten hadden. Na de oorlog werden ze ‘beloond’ met opsluiting in Siberië: ze waren te gevaarlijk geworden, omdat ze in aanraking waren gekomen met de westerse wereld. Nadat hij zich in de laatste oorlogsjaren aangesloten had bij de geallieerden werd het Corti duidelijk hoezeer het communisme infiltreerde in zijn land. Veel communisten waren er op uit, om zodra de oorlog over was, een staatsgreep te plegen, teneinde Italië communistisch te maken. Gelukkig werd mede door de Amerikaanse strijdkrachten iets dergelijks voorkomen. Wat niet voorkomen werd, is dat er in Italië een grote links-communistische stroming bleef bestaan. In het Italië van na de oorlog moest hij tot zijn ergernis aanzien dat zij zich ontwikkelde tot een belangrijke machtsfactor. Corti kon dit moeilijk verdragen. Hij was een christen. Vanuit zijn diepe christelijke gemoedsleven, dat door alle levenservaringen heen steeds zuiverder ging functioneren, voelde hij gedurig beter aan waar in zijn bizarre wereld de schoen wrong. Dat wat hij in het eenvoudige dorp waar hij opgroeide had meegekregen aan geloof, verliet hem niet, maar bleek een bron te zijn waaruit hij voortdurend kon putten. Het gaf hem een werkelijke levensvisie, die er toe deed, waarmee hij opgewassen was tégen de tijdgeest! Welk een contrast was er tussen een christelijke en een ideologische levenshouding, tussen een christelijk land en een niet-christelijk, liberaal of communistisch land, tussen een christelijk Europa en een niet christelijk Europa! Steeds duidelijker werd hem dat hij in de oorlog niet alleen maar meegemaakt had hoe volkeren met elkaar in botsing kwamen, maar vooral hoe geesten op elkaar botsten, de geest van het ongeloof en de geest van het geloof. Wat hij tot zijn grote spijt in de jaren ná de oorlog in Italië moest ervaren, was dat de mensen het christelijk geloof meer en meer verkwanselden en inruilden voor wat geen heil kón bieden: een linkse ideologie. En het ergste was, dat het moderne ideologische denken in de jaren zestig en zeventig ook de kerk nog eens doortrok!

De roeping tot het schrijverschap
Corti heeft in de jaren na de oorlog het steeds meer als zijn roeping gezien om te schrijven. Het geweer werd ingewisseld voor de pen. Wat was hem veel duidelijk geworden! In verhaalvorm zou hij op een eigentijdse manier de schoonheid en lieflijkheid van het christelijk geloof kunnen schilderen en dat tegen de achtergrond van de barbarij van het ongeloof, waar hij zoveel van gezien had, dus tegen de achtergrond van een apocalyptische tijd. Hij is daarin voortreffelijk geslaagd! Ik wil daar twee voorbeelden van geven. Daarna wil ik aangeven waaróm ik zijn boeken van zo grote betekenis acht. In het boek Il Cavallo Rosso vertelt Corti over de thuiskomst van een van zijn vrienden. Deze was tegen wil en dank in het laatste oorlogsjaar in de buurt van Berlijn terechtgekomen, waar hij getuige was van de onmenselijke wreedheden, die in dit geval begaan werden door de Russische soldaten. De man bereikt na tal van omzwervingen zijn eigen dorp in Italië, waar zijn jonge vrouw en kind wonen. Zij hebben hem in jaren niet gezien. Er blijkt niemand thuis te zijn. Dan komt een jongetje aanrennen, dat terugdeinst voor de ‘vreemde’ man die daar staat. De gewezen soldaat vraagt zich af of het zijn zoontje is en probeert hem naar zich toe te lokken. Tevergeefs. Dan komt er een vrouw aanlopen. Ze schrikt terug voor de ‘vreemdeling’. Dan volgt een onwennige, maar emotionele begroeting. Zij probeert het ventje ervan te overtuigen dat díe ongeschoren man, zijn vader is. Wat een geluk valt hem in de weken en jaren daarna ten deel! Maar… Corti geeft enkele hoofdstukken verder ook weer wat er vijftien jaren later gebeurt. We zien dezelfde vader zitten in dezelfde keuken waar hij bij terugkomst voor het raam naar binnen had gekeken. Zijn vrouw zit nu naast hem. Grote zorgen en ook boosheid tekenen zich af op zijn gezicht. Zijn vrouw probeert hem te sussen, bezorgd als ze is dat het tot een definitieve breuk zal gaan komen tussen haar man en hun inmiddels 20- jarige zoon, van wie de vader zo zielsveel houdt. Waarom is de man zo boos? Waarom laat hij de kalmerende woorden van zijn vrouw nauwelijks toe en stapt hij op om door het donker naar het centrum van het dorp te gaan, waar een lokaal is, waar wat gedronken kan worden? Laten we zien wat er gebeurt. Een tiental meter voor het lokaal stopt hij. Vanuit de verte kijkt hij naar binnen. Hij ziet er zijn zoon en dan maakt de boosheid voor een deel plaats voor mildheid. Hij herinnert zich de woorden van zijn vrouw en na een poos vanaf een afstand naar binnen gekeken te hebben, draait hij zich om en loopt naar huis. Hij weet niet wat hij doen moet. Verdriet en machteloze woede vechten om de eerste plaats. Wat was er aan de hand? Zijn zoon was de laatste tijd veranderd. Links geworden, uiterst links. Hij kwam met allerlei ideeën thuis, die zijn vader nauwelijks begreep. Maar dít had hij wel door: ze deugden niet. Waar hij ze opdeed? In het lokaal, waar hij zojuist naar had staan staren. Van wie? Van een moderne priester, met wie zijn zoon ook die avond weer zat te praten. Zijn zoon! - de jongen die van klein af aan priester had willen worden en die, vanaf het moment dat hij in aanraking kwam met een van de lokale geestelijken zo veranderd was… Maar wat kon hij, eenvoudige werkman, daartegenover stellen, dan veel verdriet, veel zorg en, zoals zijn vrouw het hem voorhield: veel gebed!? Vertwijfeld kwam hij thuis. Wat ging er niet door zijn vrouw heen, toen ze hem in de ogen zag en die vertwijfeling opmerkte. Ze waren verraden door… de kerk, die hun gelovige zoon, in plaats van het geloof te geven, het geloof ontnomen had…. Veel aangrijpender dan ik het hier schets, schildert, ja schildert Corti, deze zo herkenbare situatie. Op het eind van de oorlog maakte Corti iets mee, wat voor hem van veel betekenis is geweest: hij was als officier belast met het zoeken naar een weg voor zijn manschappen door het Apenijnengebergte. Te voet kwamen hij en een andere officier in een typisch Italiaans dorp terecht, dat verscholen lag tussen twee heuvels. Een riviertje liep dwars door het dorp. Terzijde van het dorp stond een klooster. Zij informeerden bij de abt naar de omgeving. Die was hun zeer ter wille. Uit heel zijn houding bleek dat hij een oprecht en waardig man was. Bij het weggaan schudde de abt het hoofd. Hij had diep medelijden met zulke jonge jongens van voor in de twintig, die de last moesten dragen van de schuld van hen, die deze oorlog veroorzaakt hadden. Hij drukte hen uit diepe pastorale zorg op het hart om de vijand nooit te gaan haten en te denken aan hun zieleheil, als zij een gewonde soldaat, ook al was hij een vijand, wellicht in uiterste toestand aantroffen. Als Corti het klooster verlaat, gaat er veel door hem heen. “We hielden nog eens halt op de weg die afliep naar het lager gelegen land, om het daar gelegen stadje Subiaco met zijn middeleeuwse muur die haar klooster steunt in ons op te nemen. Beïnvloed als ik was door mijn opvoeding op school, die, zoals alles in de huidige cultuur, gevormd was door de destructieve geest van de Verlichting - de filosofie die een manier gevonden had om alles verdácht te maken - was er maar weinig waar ik een vooroordeel tegenover had in het moderne Italië. Maar wanneer het me overkwam dat ik in aanraking kwam met een van zulke oude streken, intact als in een geïsoleerde plaats, zoals op die dag, dan merkte ik hoezeer dit in overeenstemming was met mijn geest. Ik voelde alsof ik een erfenis van onze voorouders bijeenverzamelde, en ik verzamelde het met een spontaneïteit en een dankbaarheid, alsof het iets betrof dat voor me bewaard was geworden en ik al te lang had gemist. Zo met dit inzicht, in die dagen van desintegratie, bevestigde mijn geest zichzelf en voedde deze zichzelf en bouwde deze zichzelf op…“  

Corti en dr. W. Aalders
Dat is de werking van de levende traditie, waar ook de overleden dr. Aalders zo van hield. Men voelt aankomen: hier wordt een schrijver geboren, die ertegen protesteren zal dat de kerk haar historie verkwanselt. Daarin was Corti, zonder het te weten, éénsgeestes met dr. W. Aalders, die in 1988 enkele artikelen schreef over de Rooms-katholieke kerk. Hij legt er de vinger bij dat deze kerk leed aan traditieverlies en verwerd tot denominatie. Het gold zei hij ook de Gereformeerde kerken en de Hervormde kerk. En zijn grote zorg om de totstandkoming van de PKN hing daarmee samen: het betekende nóg minder inhoud, nóg minder authentiek kerkelijk gezag, nóg minder verworteling en nóg meer traditieverlies. De kerk is geworden tot denominatie! Terwijl dr. Aalders als theoloog gepassioneerd naar voren bracht waar het in de kerk om hoort te gaan, doet Corti dat tot op de dag van vandaag op een aanschouwelijke manier in literaire vorm. Hierover valt veel te zeggen. Welnu, na de vakantieperiode wil ik in enkele artikelen ingaan op Aalders’ houding ten opzichte van de kerk (en het SoW-proces) zodat duidelijk uitkomt wat hij oprechte en eenvoudige christenen, waar ook Corti (getuige zijn boeken) zoveel affiniteit mee heeft, in déze tijd te zeggen heeft.