Terug naar Ecclesianet.nl

Hernieuwde belangstelling voor het fries reveil

Drs. J.D.Th. WASSENAAR, Workum-It Heidenskip

HERNIEUWDE BELANGSTELLING VOOR HET FRIESE REVEIL

"Ik mocht heel wat schrijven over hetgeen zich door de eeuwen heen aan deze noordelijke kusten (...) heeft afgespeeld, maar van alles is het boek It Fryske Reveil yn portretten mij 't liefst. Daar strijkt zo de adem van innige vroomheid overheen." Aldus Dr. G.A. Wumkes, de man die als historicus velen bewust gemaakt heeft van.de Friese (kerk)geschiedenis, in een brief uit 1952 aan de bekende theoloog en kerkvader Dr. O. Noordmans. Het boek verscheen in 1911, in 1938 kwam de tweede druk uit. Op 28 mei 1994 werd de Nederlandse''-.vertaling gepresenteerd in de hervormde kerk van het Friese stadje Workum, destijds een van de centra,van het Friese Reveil. Het eerste exemplaar werd uitgereikt aan de toen 83-jarige Ds. A.D. Wumkes, zoon van de auteur. Vervolgens hield Prof. Dr. W. Balke, hoogleraar in Amsterdam, een lezing over de betekenis van de opwekkingsbeweging uit de vorige eeuw. Het boek van Wumkes sr. heeft lange tijd op een herdruk gewacht, meer dan 25 jaar. Dat geldt niet voor de vertaling. Enkele maanden nadat die van de persen gerold was, moesten de boekhandelaren "uitverkocht" melden. Maar: inmiddels is de tweede druk beschikbaar. Aanleiding genoeg om aandacht te besteden aan het Friese Reveil.

Het Friese Reveil
Het Friese Reveil is een variant van een geestelijke stroming die in de negentiende eeuw veel invloed gehad heeft op het geestelijk en kerkelijk leven in West-Europa, niet in het minst in ons land. In die tijd heerste veel onvrede met betrekking tot de gang van zaken op het kerkelijk erf. Tot verdriet van velen werd de orthodoxe belijdenis in grote delen van de Nederlandse Hervormde Kerk geloochend. Maar dat was niet het enige. Wumkes vertelt, dat veel Friezen in die tijd levende vroomheid zochten. Het was deze mensen niet alleen om de rechte leer te doen, maar vooral om persoonlijke heilsbeleving. Men kende een innige gebedspraktijk en in huiskamerverband deelde men geloofservaringen. J. Hobma beschrijft zo'n samenkomst: "De kamer had zulk een ander aanzien dan gewoonlijk. De eenvoudige rieten stoelen stonden in een grote kring geplaatst; op verscheidene daarvan kerkboekjes, testament]es, bijbeltjes en een simpel vurenhouten lessenaartje op een niet al te grote tafel wees de plaats aan, waar straks zou zitten de geestelijk oudste van het gezelschap, dat men blijkbaar wachtende was. (...) Het best herinner ik mij het lange, inni-

ge gebed, o.a. van Radersma, den bakker; de ernstige bespreking van de Schrift, die volgde onder het gebruik van koffie met een klontje, was voor ons te zwaar (...)"

De nadruk op de bevinding was verbonden met een pessimistische visie op de wereld: die zag men als een poel van zonde. Een ingetogen leven met mijding van de wereld door onthouding van kermisbezoek, drank en dergelijke kenmerkte de Reveil-man.

De achtergronden
De meningen zijn verdeeld over de herkomst van het Friese Reveil.. Mogelijk heeft het wortels in de Nadere Reformatie en het Engelse Puritanisme van vóó
r de negentiende eeuw. Uiteraard werd het Friese Reveil gevoed door de Hollandse pendant. Er waren veel contacten over en weer. Maar er was ook sprake van verschillen. Zo was het Hollandse Reveil vooral een beweging van aanzienlijken; het stedelijk patriciaat speelde een belangrijke rol. In Friesland leefde het meer onder het gewone volk: predikanten, boeren, handelaren en ambachtslieden deden mee. Er is ook wel gewezen op sociale en psychologische factoren. Wat dat laatste betreft: deskundigen hebben een verband gezien met de Friese vatbaarheid voor emotie en sentiment. Een en ander zou de neiging tot een idealistische levensopvatting alsook de hang naar mystieke ervaringen, zeker in de Zuidwesthoek van de provincie, bevorderd hebben.

De verdere ontwikkelingen
Terwijl in de begintijd van het Friese Reveil nogal eens sprake was van tendensen tot afscheiding, ging de beweging in de loop der jaren een steeds kerkelij-ker koers varen. Met die wijziging kwam ook een proces van bewustwording van de Friese orthodoxie op gang. Zo werd in 1854 de Provinciale Friese Vereniging van Vrienden der Waarheid, de voorloper van de Confessionele Vereniging, opgericht. Men streed vooral tegen het opkomende Modernisme. Maar ook de Doleantie moest het ontgelden.

In de tweede helft van de vorige eeuw heeft het Friese Reveil niet alleen voor het kerkelijk leven (bijvoorbeeld het zondagsschoolwerk) grote betekenis gehad. Het was ook van invloed op het maatschappelijk leven, onder meer in de inzet voor bijzonder onderwijs en christelijke politiek.

Als een roman
In zijn autobiografie Nei sawntich jier (1949) schrijft Wumkes, dat hij het materiaal voor zijn boek uit verslagen, preken, dagboeken en brieven had geput. Die bronnen waren in het begin van de twintigste eeuw al moeilijk te achterhalen. Toch heeft de auteur kans gezien biografieë
n van zestien leidende figuren van het Friese Reveil te bieden. Samen geven die een goede indruk van de beweging. Bovendien kan gezegd worden, dat het boek als een roman leest: Wumkes was een geboren verteller.

Door de Nederlandse vertaling is Wumkes' pennen-vrucht toegankelijk geworden voor degenen die zijn (ouderwetse) Fries niet kunnen lezen. Het Friese Reveil in portretten is ook nog in de ware zin van het woord een bijzonder "stichtend" boek. Wie Wumkes' schetsen leest, komt onder de indruk van het geloofsvertrouwen en de kerkelijke trouw van de Reveil-mensen.»

Halve heiligen
Wumkes heeft niet alleen veel waardering voor zijn boek geoogst, er was ook kritiek. Een van de belangrijkste punten is, dat zijn beschrijvingen hier en daar romantiserende en zelfs "hagiografische" trekken vertoont: de representanten van het Friese Reveil worden als halve heiligen getekend. Wumkes besefte dat zelf. In een brief uit 1916 schrijft hij aan Noordmans: "Wanneer ik nog eens het Friese Reveil moest beschrijven, deed ik 't weer anders, 't Is door mij hier en daar geï
dealiseerd, maar dat was toen mijn kijk op de dingen. Ik sta er nu meer kritisch tegenover. Doch, het is goed, dat zovele mooie herinneringen uit die tijd thans zijn vastgelegd in een boek."

Het Friese Reveil in portretten

In Het Friese Reveil in portretten is een "Ten geleide" van Wumkes jr. opgenomen. Daarin geeft hij onder meer een levensbeschrijving van zijn vader. Professor Balke, die betrokken was bij de totstandkoming van de Nederlandse vertaling, verzorgde een "Woord vooraf'. Het boek is op keurige wijze gedrukt. Anders dan de eerste druk is de band deze keer stemmig zwart uitgevoerd. Het Friese Reveil in portretten verdient een plaats in de boekenkast van,allen die geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van het geestelijk en kerkelijk leven in Friesland. Daar ;komt nog iets bij. Liever gezegd: er gaat nog iets af. Want de tweede druk van het boek kost ƒ 39,90, terwijl voor de eerste nog ƒ 65,- betaald moest worden.

Naar aanleiding van Dr. G.A. Wumkes, Het Friese Reveil in portretten (De Groot Goudriaan, Kampen 1998, tweede druk); 224 blz.; luxe, gebonden uitgave; ISBN 90 6140 356 1; prijs: ƒ 39,90.