Terug naar Ecclesianet.nl

Groen van Prinsterer en Irak

Ds. H. Klink, ecclesia 7, maart 2003

Wanneer de abonnees van ons blad deze regels lezen, is de oorlog in Irak in volle gang. Op donderdag 20 maart 2003 is door Amerika en Groot-Brittannië de aanval ingezet, onder de naam Operation Iraqi Liberation. Veel diplomatiek overleg is aan deze oorlog voorafgegaan, vooral in de Verenigde Naties. Aan de ene kant van de streep staan Frankrijk, Rusland, Duitsland en China, aan de andere kant de Verenigde Staten van Amerika, Engeland en Spanje. Ondanks de tegenstand van veel landen hebben Bush en Blair en Aznar nadat Irak maandenlang, ja jarenlang de VN resoluties had ontdoken en tegengewerkt, gesteld dat de maat vol is.
Waar heel de wereld het over eens is, is dat Saddam Hoessein een gewetenloze tiran is, die onder zijn eigen bevolking een ware terreur uitoefent. Iedereen weet, dat zelfs bij zijn dood er geen eind komt aan het regime dat hij het land heeft opgelegd: verschillende van zijn zonen staan klaar om hem op te volgen; zonen, die het zo mogelijk nog erger maken dan hun vader. In feite, zo zei een Irakees man voor de radio, heeft Saddam Hoessein zijn hele volk in gijzeling genomen.
Daarbij komt dat hij bewezen heeft in de internationale wereld een gevaarlijk man te zijn. De opmerking van de Engelse premier, Tony Blair, waren wat dat betreft veelzeggend: "Laten de demonstranten tegen de oorlog bedenken dat als zij met 500.000 man zijn, zij het aantal niet overtreffen van degenen die Saddam Hoessein van zijn eigen bevolking heeft uitgemoord. En als ze met een miljoen zijn, dan overstijgt dat aantal niet het aantal mensen dat hij in totaal heeft gedood." En dan nog te bedenken dat zijn volk doordat hij niet toe wil geven aan de eisen van de VN door sancties zwaar te lijden heeft.
Saddam Hoessein is een gevaarlijk man. Zijn gewetenloosheid gevoegd bij het hoogstwaarschijnlijke bezit van massavernietigingswapens, zorgt ervoor dat hij een zeer reëel gevaar vormt voor de wereld. Na jarenlang aandringen en na wekenlange dreiging kwam hij pas enkele dagen voor het uitbreken van de oorlog met een lijst van verboden wapens die hij naar hij nu zegt reeds tien jaar geleden vernietigd zou hebben. Het tekent zijn onbetrouwbaarheid. Deze man, die niet kon aantonen dat hij de gevaarlijke wapens, waarover hij in ieder geval beschikking had, ook vernietigde; deze man die eerder gifgas gebruikte tegen zijn eigen volk, zal er niet voor terugschrikken het ooit in te zetten of te leveren aan anderen.
Even zovele redenen voor Amerika om na jarenlang geduld, aldus president Bush, het land aan te vallen. Zonder twijfel is hij er ook zelf van overtuigd dat het een riskante onderneming is. Temeer omdat er zich in de laatste halve eeuw in Irak zoveel geweld heeft afgespeeld, ook voordat Saddam Hoessein aan de macht kwam. Vele staatsgrepen deden er zich immers na de Tweede Wereldoorlog voor, waarbij onder andere koning Feisal gedood werd.

Volkenrechtelijk geoorloofd?
De grote vraag die zich opdringt, is of deze oorlog volkenrechterlijke geoorloofd is. De SoW-kerken hebben uitgesproken dat dit niet het geval is. Zij zijn tegen deze oorlog. Ze waren het al toen nog niet vast stond dat een groot deel van de Veiligheidsraad het niet eens was met Amerika. Een grote uitzondering in de wereld van de SoW kerken is uitgerekend Mient Jan Faber, de leider van het IKV. Zelfs nadat de actie door de VN niet gesteund wordt, juicht hij in ieder geval de bevrijding van de Irakese bevolking toe.
Wat mag de reden zijn voor de afwijzing van de kerken? Voorzichtigheid en wijsheid? Maar hoe was dat dan in Kosovo? Was men toen tegen het verwijderen van Milosevic? Nee. Waarom dan nu tegen deze oorlog?
Is het soms omdat men in de kerken en in veel landen in West Europa onvoldoende weet wat recht is? En heeft dat niet alles te maken met een theologie die in de kerken opgeld gedaan heeft, een theologie die alleen nog maar het Evangelie kent, zonder de Wet? Is er geen staatsrechterlijke orde, op grond waarvan ingrijpen geboden is?!
Is er dan geen basis voor dit ingrijpen op grond van het recht. Bush zei anderhalf jaar geleden na de aanslag op 11 september: I want justice. En… ligt het niet voor de hand dat Amerika als de belangrijkste macht in deze wereld het voortouw neemt om waar het ziet dat een dictator, die men gericht kan bestrijden, de wereld door zijn houding tart en uitdaagt?

Over de toenadering der volkeren
Laat mij u iets door mogen geven van Groen van Prinsterer. Reeds als jonge man schreef hij een verhandeling, Over de toenadering der volkeren geheten. Daarin schrijft hij over het Wener Congres, de Europese volkerenbond van die dagen. Hij tekent aan: "Het is blijkbaar, ofschoon de ondervinding er nog zoveel voorbeelden niet van kan aanwijzen, als men verlangen zou, dat zodanige congressen de beste gelegenheid verschaffen om veranderingen in de gebruiken, die in het volkerenregt opgenomen zijn, te maken om schikkingen aangaande velerlei punten te treffen, die tot de wederzijdse betrekkingen der natiën behooren en om allerlei zaken te regelen, waaromtrent het gevaarlijk zou zijn iets, anders dan met algemeen overleg te besluiten. Dat algemeen overleg wordt vereist, zoo men eenige vermindering verlangt in de oorlogstoebereidselen en verdedigingsmiddelen…"
In deze zin geeft Groen aan hoe belangrijk een volkerencongres kan zijn om oorlog uit te sluiten en vrede te waarborgen.
Maar daar staat ook iets tegenover: de toenadering van de volkeren heeft als onvermijdelijk gevolg dat de inwendige aangelegenheden van ieder volk "zeer dikwijls op de toestand van de andere natiën een allergewigtigsten invloed uitoefenen kunnen." Groen wijst op de juistheid van het beginsel dat elk land zijn eigen karakter heeft en zijn eigen koers mag varen. Maar, waar men in konvooi vaart, moeten de schepen rekening houden met elkaar. De toenadering van de Europese volkeren heeft dan ook tot gevolg dat "zodra in een machtig rijk het despotisme, zowel in godsdienst als in staatsinrigting werd gevestigd, ook Europa bedreigd werd." Het is dan noodzakelijk in zo'n land in te grijpen.. Daarom is het zeer te prijzen dat Gustaaf Adolf, "schoon Zweden niet onmiddellijk werd aangevallen, zich als verdediger van Europa's vrijheid heeft opgeworpen." En …"we mogen Willem III de hulde van bewondering niet weigeren, omdat hij, bij het volhouden van de strijd tegen Lodewijk XIV verdere uitzigten had, dan alleen het handelbelang van zijn onderdanen." Met andere woorden: Groen heeft er alle begrip voor dat sommige vorsten intervenieerden in andere landen, om andere redenen dan het belang van de eigen staat. De vrijheid van Europa, waarin de landen steeds meer van elkaar afhankelijk raakten, stond hun in hun optreden voor ogen en legitimeerde hun interventie!

Vrede, recht en orde
"Doch", vervolgt Groen, "er is nog een ander oogpunt, waaruit de meerdere noodzakelijkheid en pligmatigheid van het zoogenaamde regt van interventie duidelijk blijkt: namelijk wanneer men op de gemeenschap der denkbeelden let." Hij wijst erop dat door handel en boekdrukkunst (wij zouden zeggen t.v. en radio) berichten en ideeën met "ongelooflijke snelheid worden verbreid. "Wanneer nu", aldus Groen, "in eenig rijk de beginsels, waarop de orde van de staat en de rust van Europa is gevestigd door verderfelijke redeneringen wordt ondermijnd en dat oogluikend of gedwongen wordt toegelaten, wanneer die redeneringen zich niet bepalen tot bloote theorieën, maar ook in toepassing worden gebragt, dan is er voor de andere rijken niet een ver verwijderd, maar onmiddellijk gevaar." Groen noemt het voorbeeld van een wettige regering die in een bepaald land ten val wordt gebracht. Het lijdelijk toezien bij zo'n gebeurtenis in andere landen heeft heel kwalijke gevolgen voor het rechtsbewustzijn van de inwoners en daarmee voor de eigen staat en de eigen wettige regering. Groen denkt hierbij natuurlijk aan dat wat in Frankrijk gebeurde tijdens de Franse Revolutie, toen in 1793 de koning op het schavot gedood werd, en de omringende landen niet ingrepen!
In zulke gevallen is interventie geoorloofd.
"De gelijkenis van een brandend huis, waarin, omdat de eigenaar het niet wil doen of doen kan, de buurman, met braak van deur en venster, de vlammen blust, is even bekend als juist." Groen wijst erop dat van dit beginsel misbruik gemaakt kan worden, maar hij voegt eraan toe: "Ten dien opzigte is het zeker dat een staat zich ook met de binnenlandse aangelegenheden van andere staten inlaten mag en moet, zodra haar eigen behoud daarmee verbonden is; en het is even onbetwistbaar, dat die verbinding des te eerder aanwezig is, naarmate de vereeniging tusschen de volkeren nauwer wordt toegehaald."

Groen heeft niet al te beste ervaringen met de conferentie van Europese mogendheden. Toen in 1830 het revolutionaire bewind in Frankrijk België opzette tegen Nederland, appelleerde onze regering bij de toenmalige volkerenbond. Tevergeefs. Men greep niet in? Waarom niet? Omdat het de volkeren ging om het behoud van de "vrede" die er op dat moment was. Men lette niet op vrijheid, recht en orde, maar alleen op vrede! Groen heeft zijn leven lang met een zekere bitterheid aan dit 'revolutionaire, nieuwe staatrecht' teruggedacht. Hij beklaagde er zich al in 1830 over: " Het behoud niet van vrijheid, regt en orde, niet van de onafhankelijkheid der Staten en van de welvaart der Volkeren, maar het behoud van vrede is haar doel." Hij achtte deze prioriteit volstrekt verkeerd. In het staatsrecht ligt de eerste prioriteit niet bij vrede, maar bij recht en orde. Alleen op deze bodem kan werkelijke vrede bloeien.

Als een operatie…?
Zowel voor de bevolking van het land waarin men intervenieert, maar ook voor de internationale wereld is vrede alleen gegarandeerd bij recht en orde, bij rechtvaardigheid. Het zintuig hiervoor heeft Groen begeleid, zijn leven lang. Zijn leven lang is hij met spijt terug blijven zien op het nalaten van wat de volkeren behoorden te doen, in Frankrijk, in de kwestie met België en later met betrekking tot het Duitse rijk. Dit zintuig heeft hem een heel helder oordeel gegeven met betrekking tot de toekomst van Europa, toen hij in 1867 voorzag dat als men Pruisen zijn gang liet gaan, dit desastreuze gevolgen zou hebben voor Europa. Hoe alert was Groen van Prinsterer en hoe is zijn visie op Pruisen juist gebleken!
Welnu, hoe zou hij geoordeeld hebben over de kwestie Irak?
Het ligt in deze lijn dat de goedkeuring die de huidige Nederlandse regering gegeven heeft aan het onvermijdelijke van het Amerikaanse optreden zijn instemming gehad zou hebben. Ja, hij zou het een en ander nog duidelijker gezegd hebben. In het Handboek van de Vaderlandsche Geschiedenis zegt Groen dat een van de beginselen van volkerenrecht is dat interventie moet voldoen aan het criterium van "hulpbetooning, in het belang van regt en orde".
De operatie die Amerika uitvoert heeft Operation Iraqi Liberation. Men mag hopen en bidden dat de portee ervan tot uitdrukking zal komen in de komende weken. Een operatie zoek je niet. Die onderga je alleen als het werkelijk nodig is, om uitbreiding van een ziekte te voorkomen. Tijdens een operatie wordt een arts geacht zeer gericht te werk te gaan, om te voorkomen dat andere lichaamsdelen eronder te lijden hebben. Aan een operatie zit altijd een risico vast.
Welnu men mag verwachten dat de Geallieerden erop uit zijn deze operatie zo doelmatig mogelijk uit te voeren om zoveel mogelijk te voorkomen dat er burgerslachtoffers vallen. De vrede moet gedurende enige tijd wijken, teneinde het recht te herstellen, waaruit alleen echte vrede opbloeit, of zoals minister president Blair het uitdrukte: "Als we ons van actie onthouden, kan ons dat een moment van uitstel opleveren, maar jaren van berouw over onze zwakte, zouden, zo geloof ik, volgen." In dezelfde toespraak maakte Blair bekend dat het gaat om bevrijding van het Iraakse volk. De opbrengsten van olievoorraden zouden in een apart fonds gestort worden, zodat deze alleen aan de Irakese bevolking toekomen. Daarmee bracht hij tot uitdrukking dat het er niet om gaat Irak te veroveren, maar om het terug te geven aan de bevolking.

Dit is geheel in overeenstemming met wat de Geallieerden in Europa hebben gedaan. Tot twee keer toe zag ons werelddeel in de vorige eeuw Amerikaanse soldaten op eigen bodem strijden. Zij herstelden recht en orde, om deze volken vervolgens met miljoenen dollars te steunen en om hen in volkomen onafhankelijkheid en vrede hun weg te laten gaan. Waar men zich nu in Irak hetzelfde doel stelt, komt dat dicht in de buurt van wat Groen noemde een beginsel van interventie in de internationale rechtsorde: "hulpbetooning in het belang van regt en orde." Hoe erg oorlog ook is, we spreken de hoop uit, dat het zo zijn mag.

Geschreven in samenspraak met ds. L.J. Geluk