Terug naar Ecclesianet.nl

De afschaffing van de mens (slot)

Ds. Ph. van Wijk, Sliedrecht

DE AFSCHAFFING VAN DE MENS (SLOT)

De actualiteit van Lewis' boek

De actualiteit van Lewis' boekje met de hierboven genoemde titel werd me zeer onlangs nog eens duidelijk. Lewis bouwt zijn betoog, dat de ware humaniteit zal worden afgeschaft op vanuit de vooronderstelling dat de mens zijn eigen bewustzijn zodanig kan manipuleren, kan bouwen, dat hijzelf de grondvormen er van aandraagt en in handen heeft. De wetenschap staat in dienst van dat bouwproces van een nieuwe mens, die niet meer gehinderd wordt door ordening van het natuurrecht in de schepping. De door God gegeven orde moet wijken om de door de mens gekozen waarden ruimte te geven.

In het cultureel supplement van de N.R.C. (27-2-'98) stond een artikel over de Amerikaanse schrijver Douglas Rushkoff. Rushkoff is futuroloog en cyber-goeroe. Hij stelt zich de vragen over de toekomst in het licht van de toenemende invloed van de digitalisering, de macht van de computer en van de daarmee loskomende lawine van informatie, die wereldwijd binnen enkele seconden opvraagbaar is. Hij schreef verschillende optimistische boeken over de moderne mediacul-tuur. Hij adviseert grote bedrijven als Pepsi en Sony.

In het artikel wordt beschreven dat er een nieuw menstype ontstaat, dat zich spelevarend een weg weet te vinden in de golven van informatie, die over ons heenspoelen. De "screenagers" zoals de jonge mensen worden genoemd, die spelen met computerspelletjes en zappen over zeven kanalen, liever dan het nieuws uit te kijken, kunnen zich niet meer concentreren op een onderwerp, maar ze raken ook niet de weg kwijt in de chaotische, diverse informatie. Juist omdat ze al spelende intuïtief hun weg weten te gaan en die chaos aan informatie weten te verwerken ontstaat een hogere vorm van bewustzijn. Aan confronterende boodschappen zullen ze zich steeds minder gelegen laten liggen. De grens tussen een schijnwereld, die in cyber-space (ruimte die geen plek heeft) en virtuele wereld van de computer wordt gebouwd, en de gewone werkelijkheid, zien ze eigenlijk niet. Door hun vermogen om die chaotische informatie snel te verwerken zal de beschaving een sprong vooruit gaan. "Ik denk wel dat de natuur, waar we een klein, maar wel geavanceerd deel van uitmaken, een eigen agenda heeft, gericht op het creëren van een steeds doelmatiger en hoogwaardiger orde en bewustzijn. Techniek staat uiteindelijk in dienst van dat doel." Mensen zijn goed, en worden steeds beter, en de huidige ontwikkelingen van de techniek zullen steeds beter worden. Hun waarden en normen zullen screenagers niet meer opdoen door traditionele vormen van opvoeding en onderwijs, niet meer in het door anderen of de bijbel vertelde verhaal, maar doordat ze in de wereld van film, video, computerspelen, internet enz. enz. steeds allerlei totaalbeelden voorgeschoteld krijgen, waaruit ze hun eigen waarden en normen destilleren. Niet meer uit de levende vertolking van de verhalen, de geschiedenis, de kennis, maar door het snel overzien van informatie die in "bits en bytes" en in de videobeelden tot ons komt.

Hoe optimistisch en hier en daar toch behoorlijk onwerkelijk zo'n analyse van de betekenis van de nieuwe media ook aandoet, onmiskenbaar wordt duidelijk dat de hele ontwikkeling veel minder neutraal is dan wij vaak willen geloven. Welke regie voert de Boze? vraag je je af, als je dit leest. En voor je ogen zie je inderdaad dingen die een aantal grondtrekken van dit verhaal bevestigen. De buis en het scherm, en de hele levens- en wereldbeschouwing die daardoorheen geventileerd worden hebben een enorme impact op jonge mensen. Harmonie maakt plaats voor chaos. Rust maakt plaats voor onrust. Over Rushkoff schrijft de journalist: "Thuis op de bank is Rushkoff rusteloos, het ene moment opgewekt, het volgende wanhopig. Zijn stem is zo beweeglijk als zijn blik. Hij praat in korte informatieve zinnen, met een village ritme en melodie: ademloze raps en dreinerige, lome drawls, hoog afgeknepen kinderuitroepen en vaak na een halve seconde stilte: ... wow!"

Welke volwassenen groeien hieruit? Ik deel hier eerder het pessimisme van Lewis, die de afschaffing van de mens voorziet, dan het optimisme van een sprong vooruit in de beschaving. Immers, als jonge mensen hun waarden en normen niet meer ontlenen aan onderwijs en opvoeding waarin hun de kennis, die aan waarde is gekoppeld wordt overgedragen, in de levende overdracht van mens tot mens, waardoor het waardepatroon achter de kennis ook via de categorieën van het hart kunnen worden doorgegeven, maar aan hun surfen over al de golven van de digitale informatie en doordat ze hun waarden en normen destilleren uit video en film, dan zal inderdaad de verworteling van normen en waarden in de heilige orde van God en zijn Wet plaats maken voor een mens die zichzelf meent te hebben geschapen. "Volgens Rushkoff maakt die academische aanpak plaats voor een grotere speelplaats in het hier en nu, waar kinderen niet meer bedolven worden onder de verhalen van anderen, maar zelf kunnen beslissen, zelf verbinden, zelf scheppen." Sic!

Opvallend is het dat ook de huidige vernieuwingen op onderwijsgebied lijken aan te sluiten bij deze ontwikkelingen. Meer en meer wordt het gewone lesgeven, waarin kennis via de viva vox, de levende stem, met daarachter het levende hart, en de waarde en normen waardoor die kennis gedragen wordt, vervangen door het leren omgaan met informatie. Leren verwordt tot het bijeenvergaren van die informatie die je nodig hebt voor jouw levensweg. Wie geen vreemde is in onderwijsland weet dat die weg onomkeerbaar is ingeslagen. Nu al op de scholen voor hoger- en middelbaar beroepsonderwijs en in de bovenbouw van de havo. Volgend jaar zelfs op het vbo en mavo.

De schijn wordt gewekt alsof informatie neutraal kan worden vergaard: in digitale bits en bytes. Wie het eerste hoofdstuk van Lewis' boekje leest weet wel beter! Lewis maakt duidelijk dat kennisoverdracht gepaard moet gaan met het aankweken van de juiste innerlijke houding tegenover de dingen. En die juiste innerlijke houding, die alles te maken heeft met de waarde achter de kennis, wordt gevonden in een universele en heilige ordening.

Op dit punt wil ik Lewis citeren: "Augustinus omschrijft de deugd als ordo amoris, de rechte orde van onze aandoeningen waarbij ieder object de gepaste soort en mate van liefde krijgt toebedeeld. Volgens Aristoteles is het doel van onderwijs dat de leerling vreugde en smart zal ervaren waar dat behoort. Is hij oud genoeg voor bewuste reflectie, dan zal de aldus in "geordende aandoeningen" of "het rechte sentiment" geoefende leerling met gemak de beginselen der ethiek ontdekken; maar een bedorven mens krijgt ze nooit te zien en zal in de wetenschap geen vooruitgang kunnen boeken." (p.26) Eigenlijk wordt hier de doelstelling van het christelijk onderwijs beschreven! Wat een geweldige taak! Maar wat een gaten worden er door de onderwijsvernieuwingen in geschoten! Elke onderwijsinstelling die werkelijk ernst wil maken met haar christelijke identiteit zal er goed aan doen de onderwijskundige vernieuwingen niet voor zoete koek te slikken, en te menen dat het hier om neutrale ontwikkelingen gaat, maar deze ontwikkelingen op haar diepere betekenis te bevragen en de negatieve kanten zoveel mogelijk te onderkennen en beperken! Al teveel is christelijk onderwijs verworden tot een dagopening en een geïsoleerde godsdienstles. Maar dat is nog geen identiteit!

Lewis had zijn vertrekpunt in het onderwijs. Wij eindigen er hier mee. Dat is niet toevallig. De Boze zal

zijn regie, die moet voeren tot "de afschaffing van de mens", de mens die ontdaan wordt van zijn in Gods Wet gewortelde humaniteit, laten lopen via de greep op de jonge generatie. Wie de jeugd heeft heeft de toekomst. Worden het "Children of Chaos" (de titel van Rushkoffs laatste boek) of kin-deren van het Koninkrijk Gods, waarin de ware humaniteit is gewaarborgd?

N.a.v. C.S. Lewis, De afschaffing van de mens & De desenptione temporum.
Uitgeverij Kok Voorhoeve Kampen. 1997.
108pag. Prijs: ƒ
24,90
Oorspronkelijke titel: The Aboliton of Man, Oxford University
Press, Londen 1943.
Vertaling Arend Smilde