Terug naar Ecclesianet.nl

De afschaffing van de mens (II)

DE AFSCHAFFING VAN DE MENS (II)

C.S. Lewis' boekje waarom het in deze artikelen begonnen is, De afschaffing van de mens, is eigenlijk een cultuurkritiek. Lewis neemt zijn aanleiding in een schoolboek voor taal, dat hij moet recenseren. Onthullend laat hij zien hoe het taalonderwijs wordt gebruikt om universele waarden en gevoelens te manipuleren en op quasi-filosofische wijze op te ruimen. "Mensen zonder hart" heet het eerste hoofdstuk, waarin dat beschreven wordt. Lewis wil duidelijk maken, dat als gevoelens en daaraan gekoppelde waarden niet rusten in de universele en heilige orde, dit zal leiden tot een volstrekte ontmenselijking. Eeuwenoude en in alle culturen erkende waarden worden in de naam van redelijkheid aan de kant gezet en "ontmaskerd". De mens neemt in brute hoogmoed zijn waardensysteem onder de loep en meent te kunnen wegsnijden wat in zijn ogen overbodig, onzinnig, onredelijk is. Lewis noemt dat het ontmaskeringsproces van de Vernieuwer, de Boze. Maar Lewis ontmaskert juist deze drogredenen. Hij maakt duidelijk, dat waarlijk mens-zijn alleen kan bestaan als we verworteld zijn in de heilige en universele orde. Nergens noemt Lewis expliciet het christelijk geloof. Maar het is voluit duidelijk dat dat wat hij de "Tao", de universele orde noemt, in de joodse en christelijke traditie de ordening van God, Gods Wet is. Eigenlijk hoor je op de achtergrond van het boekje Psalm 119 klinken, waarin in een eindeloos refrein de schoonheid van Gods ordening in het ganse heelal bezongen wordt. En Lewis wil aantonen dat, als de verworteling van onze waarden en normen in die universele en heilige orde ontkend wordt, en die bij de mens zelf, in zijn rede en in zijn eigen inzichten gelegd wordt, dan elke werkelijke humaniteit afgeschaft zal worden.

In het derde hoofdstuk maakt hij dan een soort gedachtenexperiment. Redenerend vanuit de voortgaande ontwikkeling van de wetenschap beschrijft hij wat er gebeurt als de mens bij de laatste stap van de verovering van de natuur komt. Die laatste stap is dat de mens via genetische manipulatie zijn eigen "natuur", zijn eigen bewustzijn, zijn eigen fundament van mens-zijn, in handen zal nemen en zelf de architect zal worden van wat verder aan waarden en normen in de mens en in zijn bewustzijn aanwezig zullen zijn. Alle traditionele waarden en normen zullen als subjectief ontmaskerd zijn, en de mensheid zal in een nieuwe vorm gegoten worden. Maar "dat de mens zichzelf veroverd heeft, betekent slechts dat de africhters heersen over het afgerichte mensen materiaal, de wereld van de post-humaniteit, waar momenteel bijna alle mensen in alle landen zich al of niet bewust voor inspannen." (p. 63) De menselijke macht zal tot het uiterste verheven zijn, maar juist omdat hij zijn eigen waardensysteem in handen heeft genomen betekent dat de afschaffing van de mens. Slechts enkelen zullen de gelukkigen zijn: de elite van africhters, die bepaald hebben welk soort mens er voortaan verwekt en grootgebracht zal worden.

Niet "nog steeds", maar "juist nu" is dit boekje actueel, schreven we al. Zo staat het op de achterflap. En dat is terecht. Ook al is de wetenschap minder rechtlijnig bezig geweest om werkelijk doelbewust het mensdom te "verbouwen" met genetische manipulatie dan Lewis in 1943 veronderstelde, de wetenschap en de filosofie hebben zoveel poorten geopend voor een achterliggende regie van de Boze, dat minder bewust, de ontwikkelingen toch sterk in de richting zijn gegaan die Lewis aanwijst.

De aanval van de grote Vernieuwer op vele traditionele waarden, die verworteld waren in een heilige universele orde, is in de afgelopen decennia en met name vanaf de zestiger jaren met passie doorgevoerd. Alle ordeningen hebben het moeten ontgelden. Niet in het minst de heilige waarden die bloeien in huwelijk en gezin. Daarvoor heeft de "Vernieuwer" niet alleen het argument gebruikt (zoals Lewis dat doet) van subjectivisme, maar ook zijn ze in het kwade daglicht gebracht van beknellend te zijn, de ontwikkeling in de weg staand, de vrijheid te kort doend.

Het is overigens tekenend dat niet alleen de wetenschap in dienst gestaan heeft van deze vernieuwing, in de gedaante van de filosofie, maar dat er ook een verbond met kerk en theologie is gesloten. Om het hardst hebben theologen in de afgelopen decennia meegedaan aan de afbraak van traditionele waarden en normen. Eigenlijk maakt Lewis' boekje ook duidelijk dat de ontkenning van de scheppingsordeningen zoals die met name in het barthianisme heeft plaatsgevonden, de mens ook losmaakt uit die universele en heilige ordening. ïn die theologische stroming is immers elke vorm van normering in het natuurrecht ontkend. En de gevolgen zijn duidelijk. De pedofilie-affaire die recentelijk in de Gereformeerde Kerken speelde is er het bewijs van. Argumenten die toen gebruikt werden om een liefdesrelatie met een kind te hebben, werden ontleend aan het evangelie van de liefde, maar dan losgekoppeld van de Wet, zoals deze ook in de schepselmatige kanten van het kind-zijn naar voren komt. Een typisch trek van de theologie als de verhouding van Wet en Evangelie wordt omgedraaid en het Evangelie voorop wordt gesteld. En vanuit diezelfde omkering heeft de ontkenning van de waarde van het huwelijk plaatsgevonden. Wie geen openbaringsgehalte ziet in de universele orde van het man en vrouw zijn, en de schepselmatige kanten daarvan, kan elke relatie van trouw gelijk zien aan het huwelijk van man en vrouw. Lewis maakt eigenlijk duidelijk dat met een dergelijke ontkenning van een universele orde in Gods schepping tenslotte het hele mens-zijn op de helling komt te staan.

De waarde van Lewis boekje wordt ook duidelijk als we de huidige crisis van normen en waarden in de westerse cultuur onder ogen zien. Door de secularisatie verliest het normen- en waardensysteem zijn ver-worteling in de heilige universele orde. Maar waar wortelen ze dan in? Toch alleen in dat wat de mens goeddunkt? Maar wie kan zeggen wat goed is? Lewis boekje maakt ,het afgrondelijke en zeer gevaarlijke van onze huidige crisis duidelijk. Het hele debacle van onze cultuur en de teloorgang van veel heilige waarden is te wijten aan het feit dat men noren en waarden los verkrijgbaar wil hebben. Los van de universele en heilige orde van het natuurrecht*. Gebaseerd op menselijk inzicht. Gemanipuleerd naar menselijke wensen. Wie nog niet overtuigd is, wordt door dit boekje overtuigd dat de samenleving daardoor steeds verder haar menselijk gezicht zal verliezen.

Boven schreef ik al dat, zij het minder bewust dan Lewis veronderstelde, de wetenschap en filosofie in dienst staan van een "vernieuwing" van de mens, die eigenlijk zijn ondergang betekent.

Duidelijk wordt dat, doordat in onze tijd de wetenschap sterk in dienst komt te staan van de verhoging van de welvaart en de groei van de economie. In dienst ook van een sterk veroppervlakkigd geluk. Dat geluk wordt niet genormeerd aan diepe en heilige waarden, maar vindt zijn rechtvaardiging in zichzelf. We worden er meer "happy" door en daardoor is het goed. Onlangs was in het televisieprogramma Nova de discussie te zien tussen de voorzitter van de ethische commissie die zich heeft gebogen over het klonen van dieren en de directeur van het bedrijf in Leiden waar de eerste gekloonde kalfjes ter wereld gekomen zijn. Zoals bekend zal zijn, is het klonen vooralsnog door de minister verboden, op grond van het oordeel van de ethische commissie. Het meest zwaarwegende argument tegen klonen was, dat het nog niet bewezen was dat het klonen van medisch nut is. Toen de gespreksleider vroeg, of de commissie wel groen licht zou hebben gegeven als bewezen was dat door dit klonen een medicijn tegen een ernstige ziekte zou gemaakt kunnen worden, was het antwoord volmondig: "Ja"!

Alle medische ontwikkelingen staan in dienst van het enige waardepatroon: tachtig of negentig jaar gezond in luilekkerland leven. Daarvoor worden

genen in kaart gebracht en het DNA onderzocht. Zo mogelijk moeten we tevoren weten wat er mis kan gaan, zodat een individu op voorhand het recht op leven kan worden ontzegd; zodat we zelf ook keuzen zullen hebben in wat ons geluk het meest zal bevorderen. Was het in Lewis tijd nog gebaseerd op een ideologische verbouwing van de mens, nu gaat het om de post-moderne doelstelling dat niets het individuele aardse geluk in de weg moet staan. Het resultaat verschilt niet veel. Ook op de laatste manier zal de "afschaffing" van de mens, de totale ontmenselijking door verlies van de diepste waarden tenslotte in zicht komen. Hoe wordt dat in onze cultuur en samenleving al niet duidelijk in het verlies van veel zuivere dingen?! In de vergroving. In de verdierlijking. In het kwijtraken van de verfijning in duizenden kleine dingen. In het verlies van waarden als eerbied, respect, fijnzinnigheid. In het gebrek aan werkelijk menselijk invoelingsvermogen. In de verschrikkelijke individualisering. Als geluk een losse norm wordt, ligt ego-tripperij om de hoek.