Terug naar Ecclesianet.nl

Vincent van Gogh (III, slot)

Het evangelie in het oeuvre van Vincent van Gogh

Vincent van Gogh is grootgeworden in een tijd waain het liberalisme hoogtij vierde en het wetenschappelijke, naturalistische wereldbeeld algemeen ingang vond.1 De orde en de wijsheid in de schepping werden gereduceerd tot ‘natuurwetten’. Dit had zijn weerslag op de literatuur en de schilderkunst: men wilde de mensen en de dingen zo natuurlijk en ongestileerd mogelijk verbeelden. Een interessante vraag is of de sporen daarvan terug te vinden zijn in het oeuvre van Van Gogh. De kunstenaar hield ervan om het zware werk van de arbeiders te schilderen. Ruw en door de noeste arbeid getekend. Deze bewondering tekent niet alleen de sociale bewogenheid van de schilder. Willen we iets van God zien dan hoeven we volgens hem alleen maar naar een korenveld te kijken. Naar het beeld van de zaaier, of naar een vaas met eenvoudige zonnebloemen. In het korenveld wordt de cyclus van het leven getekend. De komende oogst als beeld van de naderende dood. Maar straks zal op dat zelfde korenveld de zaaier weer het zaad strooien. Dan ontkiemt weer nieuw leven. Ik wijs in dit verband nog eens op het bekende schilderij van de zonnebloemen. Ze keren zich naar het licht van de zon, ons tot voorbeeld. Zo zouden wij ons ook moeten keren naar het Licht, naar Christus. Het is duidelijk dat voor Van Gogh ook in het gewone alledaagse leven iets oplicht van Gods aanwezigheid en scheppende kracht.

De tragiek van Vincent van Gogh
Het oeuvre van Vincent van Gogh laat ons in elk geval zien dat het geloof in Christus in zijn leven niet geheel van het toneel is verdwenen.2 Niet voor niets vervangt hij de figuur van Christus uit de ets van Rembrandt door een zon? Waarom zou hij zo dikwijls de zon als een symbool aanbrengen op zijn schilderijen, terwijl die in werkelijkheid niet gezien kon worden op de plek waar hij schilderde? Hij doet dat om Gods aanwezigheid aan te duiden.

Toch blijft er iets bij mij haken, nu ik mij in de achterliggende maanden wat heb verdiept in het leven en werk van Vincent Van Gogh. Ook hij was een kind van zijn tijd, gestempeld door de heersende opvattingen en beinvloed door de vragen van zijn eeuw. Hij leefde in een tijd waarin het historisch-kritische wetenschappelijk onderzoek een enorme vlucht nam, maar ook te ver doorschoot. Hij had te maken met een hyperkritische wetenschap, die in de hand werkt dat de werkelijkheid verdroogt tot wetmatigheid en naturalisme. Het is belangrijk op te merken dat het historischkritische denken tot op de dag van vandaag ook veel goeds heeft opgeleverd. Door het werk van eminente theologen en wetenschappers hebben we meer zicht gekregen op de historische werkelijkheid van Christus en van de historische context waarin de bijbel is ontstaan. Zij ondersteunen juist vaak de betrouwbaarheid van Gods openbaring in de Bijbel en in Christus. Maar dat terzijde.

In het oeuvre van Van Goch zie ik ook een zekere tragedie uitgetekend. Vincent heeft onder invloed van de toename van hyperkritische wetenschap en een te positieve inschatting van het menselijke verstand en kenvermogen het geloof van de Kerk der eeuwen los gelaten. De menselijke rede is allesbepalend geworden. Het gevolg daarvan is dat God opgaat in deze aardse werkelijkheid, en er mee samenvalt. God is immanent geworden en daarmee is het zicht op een andere werkelijkheid, die van de hemel en van Christus uit het beeld geraakt. De blikrichting van het leven is van de hemel naar de aarde verlegd. Vincent, als kind van zijn tijd, kijkt naar de schepping, naar het korenveld en naar de zon, en ziet daarin iets van God. Maar wat dat precies is, blijft in het ongewisse. Volgens mij komt hier de tragiek van Vincent van Gogh bloot te liggen. God vind je op die manier enkel in de schepping, in de bloemen en in de seizoenen. Geloof in een hemelse werkelijkheid, de werkelijkheid van het Koninkrijk der hemelen, waarvan de Kerk van Christus een tijdelijke zichtbare verschijningsvorm is, ontbreekt. Alle hoop wordt gericht op het leven hier en nu. Maar wat als dat leven traumatisch en dramatisch verloopt, zoals dat bij Vincent van Gogh het geval is?

Wanneer God immanent wordt en wanneer er niets meer is wat deze werkelijkheid te boven gaat, is er een breuk ontstaan met het geloof van de Kerk der eeuwen. De verkondiging van het Koninkrijk der hemelen dat met Christus’ kruis en opstanding werkelijkheid geworden is, vormt de grondstructuur van het Nieuwe Testament. Door het sacrament van de heilige Doop worden mensen met Christus verbonden waardoor wij weer in verbinding komen te staan het God en met de hemelse werkelijkheid. Daar ligt uiteindelijk ons ware menselijk geluk. Mensen als Aurelius Augustinus en Maarten Luther hebben in dat geloof geleefd. Wanneer God echter in het hier en nu wordt getrokken, verdwijnt dit perspectief. Dan verdampt de christelijke hoop op het eeuwige Leven, dat door geen biologische factoren kan worden verstoord. Op die manier wordt ware rust nooit gevonden. Hoewel het geloof in Christus op de een of andere manier altijd voor Vincent van Gogh van betekenis is gebleven, ligt hier misschien wel een diepere oorzaak van de tragiek van deze begaafde kunstenaar.

Drs. H.Z. Klink, Ouddorp

Noten
1 Idem. Anton Wessels 2009. blz. 34-37.
2 Idem. Tsukasa Kodera 1990. blz. 27-29.

Bibliografie