Terug naar Ecclesianet.nl

Het geheim ontsluierd

Wat is de functie van een gordijn? Een gordijn verbergt en verhult iets, als het gesloten is; een gordijn onthult en openbaart iets, als het opengetrokken wordt.

Wij gaan in gesprek met twee schilderijen waarin het gordijn een grote rol speelt. Op de cover een schilderij van Rembrandt en op de achterkant een schilderij van de middeleeuwse schilder Hugo van der Goes.

Bij Rembrandt is het rode gordijn halverwege weggeschoven. Dat gordijn hangt tussen de toeschouwer en het beeld; het is a.h.w. een drempel; wij zijn buitenstaanders. Het gordijn accentueert de intimiteit van het tafereel dat er achter is. Het suggereert iets van een geheim, een mysterie. Dat maakt ons bescheiden. En toch ontvangen wij per gratie een inkijkje! Alle aandacht valt in dit poetische tafereel op Maria en het Kind. Zij heeft het Kind uit de wieg in haar armen genomen, en drukt het teder tegen zich aan. Een huiselijk tafereel, waar (rechts) Jozef als timmerman hout staat te hakken. De wonderlijke achtergrond toont ons hoge boogramen als van een kerk. Ongetwijfeld een aanduiding van het heilige karakter van dit gebeuren. Het is heilige grond!

Hoe kwam Rembrandt op het idee voor dit schilderij? Ongetwijfeld door zijn Vlaamse voorganger Hugo van der Goes! Kijk, twee mannen met een baard, waarin wij twee profeten herkennen, trekken aan weerskanten gordijnen open en onthullen zo het Kerstevangelie van Lucas 2. De blik van de profeet rechts, die het gordijn achter zich houdt, zoekt duidelijk oogcontact met ons; hij wil iets zeggen en met zijn rechterhand maakt hij een uitnodigend gebaar. De linker profeet draait met zijn gezicht half naar het tafereel achter zich. Zo laat hij ons actief meekijken naar Maria, Jozef en het Kind. Al met al is het een druk bevolkt panorama dat zich voor onze ogen ontvouwt: engelen en herders verdringen zich als het ware rondom de kribbe.

De hellende houding van de voorste herder is parallel aan het linker gordijn en geeft een impuls aan een beweging naar het centrum toe, naar de kribbe…

Deze golfbeweging vindt zijn complement aan de rechterkant, waar de beide ruggen van een vuur-kleurige engel en van Jozef (in het rood) min of meer parallel lopen aan het rechter gordijn.

De twee bewegingen komen tot stilstand bij de kribbe, waar wij a.h.w. van bovenaf op kijken. Alle lijnen van de compositie leiden dus naar het middelpunt: de kribbe met het Kind.

Die twee profeten staan hier duidelijk op de drempel tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Dat die profeten de gordijnen wegschuiven, is een illustratie van het uitlegkundig principe van Augustinus: “Het Nieuwe Testament ligt verborgen in het Oude Testament en het Oude Testament gaat open in het Nieuwe Testament.” Wat het Oude Testament nog “bedekt” verkondigt, in ceremonieen en profetieen, wordt in het Nieuwe Testament open en helder “uit de doeken” gedaan: “Een Kind is ons geboren, een Zoon is ons gegeven!” (Jes. 9:5).

Voor veel moderne mensen lijkt het alsof God zich teruggetrokken heeft uit onze belevingswereld. Bemoeit God zich wel met ons leven? Iemand als Luther heeft dit in alle heftigheid doorleefd. Waar is God? Is Hij niet dikwijls een verborgen God? Soms lijken wij tegen een mistig gordijn aan te kijken en hebben wij het gevoel, dat we tegen een leegte aan bidden….

Op het schilderij van Rembrandt gaat het gordijn open!! Ergens is er toch een plek van warmte en licht. Wij wonen niet in een koud en zwijgend heelal. We hoeven niet te leven met een gesloten wereldbeeld. Er is een God die leeft! En Hij open-baart zich … in een Kind …

Zowel Rembrandt als Hugo vertellen ons: vanuit de kribbe van Bethlehem valt er licht over deze verwarde wereld. Beide schilders nodigen ons uit door het open gordijn heen te kijken en vol eerbied het Kind te aanbidden. Men noemt Hem: Wonderbare Raadsman, Sterke God, Eeuwige Vader, Vredevorst! (Jes. 9:5).

J. Riemersma, Sliedrecht