Terug naar Ecclesianet.nl

Zó is het echter onder u niet

Marcus 10 vers 42, 43

En Jezus riep zijn discipelen tot zich en zei tot hen:
U weet dat zij, die regeerders van de volken heten,
heerschappij over hen voeren, en hun rijksgroten oefenen macht over hen.

Zó is het echter onder u niet.

Thrasymachos in De Staat van Plato (ca 380 voor Christus):

Volgens mij wordt menselijk gedrag ‘goed’ genoemd wanneer het in het belang is van de sterkste.

In elk land is de macht in handen van de regerende klasse. En als die in zo’n land wetten uitvaardigt, zijn die toch altijd in het belang van de regerende klasse zelf. Daaruit blijkt dan toch dat het belang van de heersende klasse de norm is voor de beoordeling van het gedrag van de hele bevolking. Elke handeling die indruist tegen het belang van die heersende klasse wordt beschouwd als een overtreding van de wet, en wie zich aan zo’n handeling schuldig maakt, wordt als misdadiger veroordeeld.

Waarom is het ene land rijk, en het andere land (structureel?) arm? Twee schrijvers Daron Acemoglu en James A. Robinson proberen in hun boek Why Nations Fail (2012) die vraag te beantwoorden. Zij onderzochten daartoe het verband tussen politieke instellingen en economische gevolgen.

Hun uitgangspunt is Nogales, een Amerikaans- Mexicaanse grensplaats, in tweeën gedeeld door een hek. Het algemene welvaartspeil in het deel Nogales, Arizona (Verenigde Staten) ligt vele malen hoger dan in het deel Nogales, Sonora (Mexico). Dat is opmerkelijk, omdat in grensplaatsen het onderlinge verschil doorgaans niet zo groot is. Deze tegenstelling heeft zijn wortels in de koloniale aanpak door enerzijds Engeland en anderzijds Spanje.

De Spaanse aanpak was geheel gericht op de onderdrukking van de inheemse bevolking ten gunste van de Spaanse kroon en de Spaanse veroveraars. Met onteigening van land, gedwongen tewerkstelling in de mijnen, zware belastingen e.d. werd de inheemse bevolking geknecht en onderworpen. Ik vond het een heel beschamend hoofdstuk uit het verhaal van de ontdekkingsreizen. En we mogen nog altijd Willem van Oranje dankbaar zijn dat hij de Noordelijke Nederlanden het Spaanse juk heeft bespaard.

De Engelsen stond een dergelijk systeem ook voor ogen, maar er waren geen mijnen en de inheemse bevolking liet zich niet knechten. Noodgedwongen ging men toen over op een systeem van landuitgifte aan de kolonisten, waardoor deze door zelf hard te werken zich een goed bestaan in de nieuwe wereld konden opbouwen. Daarna kregen zij ook politieke invloed.

Tot op de dag van vandaag speelt deze historisch gegroeide ontwikkeling mee in de verschillen tussen Nogales, Sonora, en Nogales, Arizona. Wat is nu het principiële verschil tussen landen als Mexico en landen als de Verenigde Staten?

Heel kort samengevat: het is de manier waarop de politieke instellingen de economische gevolgen bepalen. Het gaat hierbij om de ruimte die de bevolking heeft om wel of niet invloed te hebben op het gebruik van de economische mogelijkheden.

In landen als Amerika hebben de burgers die ruimte en ligt het welvaartspeil vele malen hoger dankzij goed onderwijs, goede rechtshandhaving en een proportionele belastingdruk.

Maar als dat allemaal juist niet het geval is en – heel belangrijk – als de machthebbers, doorgaans een kleine elite, zich op alle mogelijke en vaak ontoelaatbare manieren verrijken, dan mist een land met een dergelijk politiek klimaat de economische mogelijkheden om uit het dal van de armoede te komen. We zien het in Nogales Sonora, we zien het in Noord-Korea, in vele Afrikaanse landen. Het komt voor dat door een coup of een revolutie de regerende elite verdreven wordt, maar als daarna het politieke klimaat gelijk blijft met enkel een andere elite, verandert er weinig tot niets. We zien het anno 2013 in Egypte. In de krant van 16 augustus jl. staat boven een artikel over de gebeurtenissen in dit land: Volk wil democratie, maar elites van Egypte zijn doof. Zolang het voor de heersende elite gunstig is om de bestaande economische situatie te handhaven, zal er in al die landen weinig ten goede kunnen veranderen.

Vanzelfsprekend beschrijft Why Nations Fail dit proces in de bijna 500 bladzijden van het boek vele malen uitgebreider en genuanceerder dan ik het hier samenvat.

Marcus 10 vers 43 en 44

Maar wie groot wil worden onder u, zal uw dienaar zijn; en wie onder u de eerste wil zijn, zal de slaaf van allen zijn.

Toch zijn er soms hoopgevende ontwikkelingen. In juli jl. verscheen er in de krant een artikel over een hulporganisatie in Bangladesh getiteld BRAC: luister en leer en improviseer. BRAC staat voor Bangladesh Rural Advancement Committee, een non-gouvernementele organisatie in Bangladesh, met alleen al in dit land ruim 100.000 werknemers. De resultaten zijn verbluffend. De armoede in Bangladesh nam in het eerste decennium van deze eeuw bijna twee keer zo snel af als in de rest van de wereld, aldus de Wereldbank. En de levensverwachting is met 10 jaar toegenomen tot bijna 70 jaar.

Een voorbeeld van de aanpak van BRAC: in het dorp Anzabar beschikt nu bijna elk gezin over een latrine. BRAC bracht de vrouwen van Anzabar bijeen en liet henzelf uitmaken wie een toilethokje uit eigen middelen kon betalen en wie niet. In dat laatste geval springt BRAC bij. Verder gaan in dit dorp, dankzij BRAC, alle jonge kinderen naar school. Door de jaren heen is BRAC uitgegroeid tot een enorm conglomeraat, dat duizenden schooltjes voor de armste kinderen op het platteland bestiert, eigen vaccinatiecentra voor mensen en vee heeft en ook theeplantages, kledingswinkels en een particuliere universiteit, aldus het krantenartikel. Uitgangspunt is dat een gemeenschap haar lot in eigen hand neemt en alleen steun ontvangt als dat voor een goed resultaat niet anders kan. Dat uitgangspunt geldt ook voor BRAC zelf, voor driekwart van de uitgaven is de organisatie zelf verantwoordelijk, mede mogelijk door zuinig beheer: ze betaalt bij voorbeeld medewerkers lokale salarissen, geen expat-beloningen en het gebruik van dure auto’s is uit den boze.

Wat is het geheim van het succes van BRAC? Een van de medewerkers omschrijft het als volgt: We ontdekten dat het geen zin heeft al te zeer vanuit bepaalde vaste ideeën te werken. Luister en leer en improviseer. Daarom krijgen we ook steeds informatie uit het veld en evalueren we voortdurend wat we doen.

In Bangladesh krijgen inwoners met BRAC de nodige ruimte voor economische ontwikkeling en persoonlijke groei. Meer informatie over BRAC Bangladesh is te vinden op internet.

De Bijbeltekst boven het stukje over BRAC is niet helemaal van toepassing op de inhoud, maar geeft wel aan dat alleen een verandering van mentaliteit mooie horizonten kan openen. Zó is het echter onder u niet kan gevoeglijk ook het adagium van BRAC genoemd worden.

M.A. Aalders, Bussum