Terug naar Ecclesianet.nl

Augustinus’ evangeliën-harmonie

Vóór mij ligt – opnieuw – een boek van de kerkvader Augustinus, dat in het begin van dit jaar is uitgekomen: een Nederlandse vertaling van zijn evangeliënharmonie Vier evangelisten, één evangelie, vertaald en van aantekeningen voorzien door Ton Hertogh, Sander van der Meijs en Leo Wenneker en ingeleid door Joost van Neer en Martijn Schrama O.S.A.1

Een evangeliën-harmonie is een overzicht van leven en werk van Jezus, dat is samengesteld uit de vier evangeliën, die ons in het Nieuwe Testament zijn overgeleverd. Deze opzet komt heel duidelijk uit in de titel van de oudste evangeliën-harmonie, die bewaard gebleven is, het zgn. Diatessaron van de vroeg-christelijke schrijver Tatianus2: het (Griekse) woord “Diatessaron” betekent: “uit vier” (samengesteld).”

De behoefte aan het samenstellen van een evangeliën- harmonie is te verklaren uit het feit, dat men al heel vroeg in de geschiedenis van de Kerk bij het lezen van de evangeliën stuitte op tegenstrijdigheden, die de lezer voor vragen stelden. Was het de discipelen, toen zij door Jezus werden uitgezonden, nu wèl toegestaan een stok met zich mee te nemen (Marcus) of was dit níet het geval (Mattheüs en Lucas)? Heeft de verheerlijking op de berg zes dagen na de eerste lijdensaankondiging plaatsgevonden (Mattheüs en Marcus) of acht dagen (Lucas)? Is Jezus op het derde uur van de dag (’s morgens om negen uur) gekruisigd (Mattheüs, Marcus en Lucas) of op het zesde uur (Johannes)? Zulke tegenstrijdigheden vroegen om een verklaring, te meer daar zij door buitenstaanders aangegrepen konden worden om de Kerk in diskrediet te brengen. Vandaar de pogingen, die door deze en gene ondernomen werden om de verschillende gegevens zoveel mogelijk met elkaar in overeenstemming te brengen, zoals Augustinus dit heeft gedaan in het boek, dat de lezers van ons blad ditmaal wordt voorgelegd: Vier evangelisten, één evangelie of, zoals de titel van de oorspronkelijke, Latijnse editie luidt: De consensu evangelistarum, d.i.: (over) de overeenstemming tussen de evangelisten. Het was de bedoeling van Augustinus te laten zien, dat “de vier bijbelboeken beslist niet met elkaar in tegenspraak zijn” (Boek I, § 10).

Augustinus’ evangeliën-harmonie bestaat uit vier libri (“boeken”). Het eerste boek bevat een verhandeling over het gezag van de evangeliën als geheel en over de positie, die elk van de evangelisten afzonderlijk inneemt, gevolgd door een uiteenzetting over het doel, dat de kerkvader met het schrijven van zijn boek voor ogen stond. In de boeken 2 en 3 gaat Augustinus in op de resultaten van zijn onderzoek naar de gesignaleerde tegenstrijdigheden. Hij neemt hierbij het Evangelie naar Mattheüs als uitgangspunt en legt de andere evangeliën ernaast om zo de problemen, die hij op zijn weg tegenkomt, onder de loep te nemen. De eigenlijke opzet van het werk komt overigens pas tot zijn recht in boek 3, waarin de vier afzonderlijke beschrijvingen van Jezus’ lijden, sterven en opstanding tot één geheel samengevoegd worden. In boek 4 bespreekt de schrijver een aantal teksten, die alleen in de evangeliën van Marcus, Lucas en Johannes voorkomen.

Tijdens zijn onderzoek komt Augustinus tot de conclusie, dat de ‘tegenstrijdigheden’, die men op het spoor gekomen is, op de keper beschouwd weinig om het lijf hebben. En dit verwondert hem niet, aangezien de evangeliën, hoewel van verschillende auteurs afkomstig, stuk voor stuk door de Heilige Geest zijn ingegeven, zoals èlk Schriftwoord door God geïnspireerd is (II Timotheüs 3 : 16). De evangelisten hebben allen “uit één beker gedronken”. De bewoordingen, waarvan zij zich bedienen, mogen hier en daar verschillen, de gedachtengang is dezelfde. De inspiratie, waardoor de evangelisten gedreven werden, dient men overigens niet – in de lijn van van sommige theologen uit de Vroege Kerk – zó op te vatten, als zou God bij wijze van spreken hun pen vastgehouden hebben. Nee, God heeft hun gedachten ingegeven, die zij ieder voor zich op eigen wijze mochten vertolken.

Aan het einde van zijn onderzoek komt Augustinus terug op wat hij in boek 1 over het gezag van de evangeliën als geheel en over de positie van elk van de evangelisten afzonderlijk heeft gezegd. Hij is ervan overtuigd, dat deze positie en dit gezag door zijn onderzoek bevestigd zijn.

Dat hij de door hem geboden verklaring van de verschillende problemen overigens niet verabsoluteert, blijkt duidelijk, wanneer hij zegt: “Als er een betere uitleg mogelijk is, het zij zo, als de waarachtigheid van de evangelisten maar overeind blijft” (3,17).

Bedoeling

Is historisch-kritisch onderzoek van de Bijbel, zoals wij dit sedert de tijd van de Verlichting kennen, vooral in de verschillen geïnteresseerd, voor Augustinus, voor wie de Schrift als ‘de erkende waarheid’ gold, stond de bedoeling van de evangeliewoorden centraal. Door verschillen in de historische volgorde van de gebeurtenissen, door hiaten of toevoegingen in het verhaal komt de geloofwaardigheid van de evangelisten niet op het spel te staan. Het gaat niet in de eerste plaats om wat Jezus letterlijk gezegd heeft, maar vooral om een waarheidsgetrouwe weergave van zijn bedoeling. “Wij moeten bij de woorden van elke evangelist alleen maar kijken naar de intentie, waaraan de woorden ondergeschikt moeten zijn”. Alleen “armzalige woordenzifters” denken, dat de waarheid aan punten en komma’s gebonden is (2,67).

Conclusie

Augustinus heeft ons met zijn Vier evangelisten, één evangelie een heel leerzaam boek nagelaten. Volmondig erkent hij, dat er in de evangeliën nogal wat tegenstrijdigheden voorkomen, maar afgezien van een aantal gevallen, waarin hij voor een bepaald probleem een voor ons gevoel wat al te gekunstelde “oplossing” aandraagt, gaat hij met de vragen, waarmee hij wordt geconfronteerd, op een heel ontspannen manier om, - in tegenstelling tot de vele exegeten, die door de jaren heen veelal krampachtig hebben gepoogd de stelling “De Bijbel heeft toch gelijk” met bewijzen te staven.

Het hoeft dan ook geen betoog, dat wij ook dit boek van Uitgeverij Damon hartelijk bij onze lezers aanbevelen.

J.G. Barnhoorn, Nunspeet

Noten
1 Uitgever: Damon (Budel). ISBN: 978 94 6036 029 9. Aantal pagina’s: 380. Prijs: € 44,90.
2 Tatianus, afkomstig uit Mesopotamië, heeft een tijdlang in Rome gewoond, waar hij een leerling van de bekende apologeet Justinus Martyr werd. In het jaar 172 weer naar het oosten getrokken, werd hij de leider van een secte, die de enkrateia, een strenge vorm van ascese, beoefende.