Terug naar Ecclesianet.nl

Italië, een voorbeeld voor Nederland?!

Wie in Rome komt, bezoekt vanzelfsprekend de meest toeristische plaatsen, waaronder het Forum Romanum met de Via Sacra die uitloopt op het Capitoleum; het Palatijn en eventueel het daartegenover liggende Aventijn, met zijn prachtige en lommerrijke straten en pleinen, die vaak getooid zijn met mooie kerken en vanwaar men een prachtig uitzicht heeft over de Tiber en de noordzijde van de stad. Ook het Pantheon is een trekpleister en natuurlijk het Vaticaan, met het St. Pietersplein, waar de Via de Conciliazione op uitloopt. Deze weg werd in de jaren dertig van de vorige eeuw verbreed, nadat er overeenstemming was bereikt tussen het Vaticaan en de Italiaanse regering over de status van de pauselijke staat.

Wie een liefhebber is van boeken kan in deze straat zijn hart ophalen. Er zijn niet minder dan vijf goede boekhandels. Een ervan ligt pal tegenover het Sint Pietersplein: boekhandel Ancora. In de genoemde boekhandel is een Franse en een Engelse afdeling. De bezoeker vindt er de meest recente literatuur op theologisch gebied. Maar het is toch vooral de Italiaanse afdeling die verbazing wekt. Wie er om de zoveel tijd komt, merkt welk een overvloed aan goede boeken in Italie wordt uitgegeven! Ik wijs op enkele uitgaven die ook de lezer van ons blad kunnen interesseren.

Men vindt er een volledige uitgave van de werken van Romano Guardini. Guardini die van 1885 tot 1965 leefde, was Italiaan van geboorte. Hij werd echter opgevoed in Duitsland waar hij priester en hoogleraar werd. Beroemd zijn onder andere de lezingen over Plato en Augustinus, die hij in de stadskerk van Munchen op doordeweekse avonden voor tal van studenten hield. Guardini heeft altijd in het Duits geschreven. Vele werken heeft hij op zijn naam staan. Het bekendste is misschien wel het boek ‘De Heer’ over het leven van Christus, een werk waar dr. W. Aalders erg op gesteld was en dat hij nog wel eens cadeau deed. Maar ook zijn overige werken zijn meer dan de moeite waard: over de bekering van Augustinus, over Dostojewski en Kierkegaard, over de betekenis van de zwaarmoedigheid, over de kerk in de toekomst en ga maar door. Hoe zou het hem verheugd hebben te zien dat zijn werken nu gedrukt worden in Italie, keurig vertaald en dan nog wel in twee uitgaven: een studie-uitgave en een pocket-uitgave. De boeken in de studieuitgave zijn voorzien van een mooie blauwe band met een plastic omslag. De pocket-uitgave is eenvoudig en aanmerkelijk goedkoper. Men vindt er geen verklarende noten in zoals in de eerstgenoemde uitgave.

Maar er is veel meer te vinden. Men treft er fraai uitgegeven en ook weer in een goedkopere editie alle werken van Augustinus aan. Hetzelfde geldt voor alle werken van zijn leermeester Ambrosius – keurig in het Latijn en in het Italiaans. Men vindt er een goedkopere uitgave van de werken van alle kerkvaders, maar ook vertalingen van recente studies uit vooral de Duits- en Engelstalige wereld op het gebied van Oude en Nieuwe Testament, waaronder enkele boeken van Martin Hengel.

Daarnaast komt de bezoeker een reeks van boeken op geschiedkundig en vooral filosofisch terrein op het spoor. Bij Bompiani werden in de afgelopen vijf jaar veel standaardwerken opnieuw uitgegeven: alle werken van Plato, van Philo, veel werken van Augustinus, van de kerkvader Gregorius van Nazianze, maar ook van modernere theologen en filosofen, ondermeer van John Henry Newman. En dat in een mooie editie met harde kaft en een fraaie omslag voor weinig geld.

Je vraagt je af: wie neemt het initiatief daarvoor? Het toeval wil dat ik iets weet van de achtergrond van deze uitgaven. Een van de initiatiefnemers ervan is Giovanni Reale. Hij was hoogleraar filosofie in Milaan. Na zijn emeritaat heeft hij het zich kennelijk tot taak gesteld om samen met anderen goede boeken die hij voorziet van inleidingen en annotaties op de markt te brengen tegen een redelijke prijs. Daarbij lijkt winstoogmerk geen rol te spelen.

Het ging er hem en de uitgever om dat de mensen goede boeken zouden lezen en in aanraking zouden komen met de filosofische en theologische rijkdom van de westerse traditie. Tien boeken van elk ongeveer 200 pagina’s over de antieke filosofie kosten in totaal € 100. Slechts € 39 is nodig voor alle werken van Philo met de Griekse tekst en een Italiaanse vertaling en € 19,50 betaalt men voor de Grieks/Italiaanse uitgave van de Republica van Plato, voorzien van een prachtige inleiding, een uitgebreid notenapparaat en een zeer uitvoerig register met een uitleg van de belangrijkste woorden die Plato eigen zijn.

Enkele jaren geleden kwam ik voor het eerst in aanraking met een boek van Reale. Het betrof de genoemde studieuitgave en vertaling van Plato’s Politeia. Ik las de inleiding en was verbaasd over de zorgvuldigheid ervan en vooral over het gelovige, christelijke gehalte. Ik werd er door getroffen. Zo kwam ik de man op het spoor.

Het toeval wilde dat ik in de vriendenkring van Martin Hengel iemand ontmoette die Reale goed kende en met hem samengewerkt heeft. Hij vertelde me het nodige over hem en zijn project. Men kan alleen maar dankbaar zijn als je bevestigd ziet worden wat je al vermoedde: dat het de man in kwestie en anderen die met hem samenwerken te doen is om ondermeer jonge mensen de mogelijkheid te geven in aanraking te komen met belangrijke bronnen van de christelijke traditie die onze westerse wereld heeft gestempeld. En dat in de overtuiging dat een hernieuwde kennisneming ervan de westerse wereld zondermeer ten goede komt!

Wie op de Via Conciliazione voor de boekenschappen staat, vraagt zich af: worden deze boeken ook verkocht? Dat ze in Rome te vinden zijn, tegenover het Vaticaan en dat ze daar aftrek vinden, valt te begrijpen. Maar elders? Toch lijkt dat het geval te zijn. Mijn eerste boek van Reale kocht ik twee jaar geleden in een willekeurige boekhandel in Milaan en de boeken over de antieke filosofie kocht ik in een niet al te toeristische plaats midden in Italie. Toen mijn vrouw en ik enkele weken geleden op de terugweg uit Rome een tussenstop maakten in Parma en daar een boekhandel inliepen (Parma is geen universiteitsstad) trof ik ook daar een hele afdeling christelijke literatuur aan. Voor een belangrijk deel waren het dezelfde titels als in Rome. Het heeft er inderdaad veel van weg dat de werken die ik noemde in Italie daadwerkelijk verkocht worden!

Dat geeft te denken! Het lijkt erop dat in een tijd van crisis, ook op moreel gebied (Berlusconi), in Italie een trend op gang gekomen is om terug te grijpen op oudere en moderne orthodoxe christelijke literatuur. Het kan je alleen maar verheugen.

Toen ik in een eenvoudigere boekhandel een aankoop deed, vroeg een mevrouw me of ik iets extra’s wilde doneren voor een project dat lezen door kinderen wilde bevorderen. Toen ik ermee instemde, vroeg ze me op een kaartje voor de kinderen die een boek zouden krijgen, enkele zinnen te schrijven. Dat was even lastig omdat ik het Italiaans wel kan lezen, maar het spreken of schrijven ervan niet echt machtig ben. Een enkel zinnetje ging nog wel. Toen ik het briefje ingevuld teruggaf aan de winkelmevrouw, glimlachte ze heel vriendelijk en bedankte me hartelijk. Wat ik opschreef, had, zo zei ze, haar volledige instemming! Het waren maar een paar woordjes: ‘leggere e importante’ (‘lezen is belangrijk’). Als het simpele briefje ertoe zou bijdragen dat een kind in plaats van of naast tv kijken of ‘computeren’ het belang van lezen zou gaan ontdekken, zou ik er erg dankbaar voor zijn. Dat zou zeker het geval zijn als het op de wat langere termijn de boeken zou gaan lezen, die ik in deze bijdrage noemde. Verheugend en hoopvol is in ieder geval dat ze voorhanden zijn. Hulde aan degenen die zich daarvoor inzetten! Een voorbeeld voor Nederland.

H. Klink, Hoornaar