Terug naar Ecclesianet.nl

Wat betekent Luther voor mij? (I)

Vriend

Wat betekent Luther voor mij? Die vraag werd mij laatst gesteld. Ik beantwoord hem graag met de titel van een boek: Luther onze huisvriend. Deze biografie verscheen bijna honderd jaar geleden en laat zien welke rol de hervormer speelde in het leven van elke dag: als man van zijn vrouw, als vader in zijn gezin, als leermeester, als vriend. Luther onze huisvriend. Wel, zo beschouw ik Luther ook: als vriend, als leermeester. Of meer à la Paulus verwoord: als één van mijn vaders in Christus.

Anders dan de zojuist genoemde boektitel doet vermoeden is Luthers theologie geen brave burgermanstheologie. Integendeel, zij is ongeschikt voor nette mensen. Zij is eerder ruw van aard, ongepolijst, met open einden, schokkend soms. Maar juist daarom past zij uitermate goed bij degenen die anno 2013 aangevochten en meer dan eens vertwijfeld in deze wereld staan, maar desondanks de kaarten van hun hoop zetten op God.

In dit artikel geef ik weer wat er van Luther te leren valt en waarom het goed is om ook in onze tijd je met hoofd en hart op hem te oriënteren. Tal van thema’s zijn te noemen. Ik beperk me tot de volgende vijf: 1. theologie van het kruis, 2. verborgenheid van God, 3. aanvechting, 4. het Woord, 5. God gelijk geven.

1. Theologia crucis

Brandpunt

Met opzet noem ik “de theologie van het kruis” als eerste thema. Zij is voor mij het brandpunt van Luthers theologie. Veel lijnen komen hier samen en vervolgen hiervandaan hun weg. Zelf zei de reformator kernachtig: “Alleen het kruis is onze theologie.”

Wat is kruistheologie? Wat houdt het begrip theologia crucis in? Dat het kruis in het middelpunt staat van Luthers denken en geloven? Allicht, zou ik willen antwoorden. Van Christus’ kruis en niet minder van zijn opstanding leven wij.

Het gaat Luther echter niet alleen om het kruis als een daad van God in onze geschiedenis, als een bewijs van zijn genade. Kruistheologie is veel meer een vorm van nadenken en geloven. Let wel: geen vorm in de zin van een methode die ik kies. Alsof wij een methode op God kunnen loslaten. Maar vorm in de betekenis van een houding, een ootmoedige houding, omdat er een kruis gezet wordt door wat ik denk te weten over wat goed en wijs en rechtvaardig is; en vooral een kruis door mijn gedachten over God. Ik kan Hem slechts leren kennen, wanneer en zoals Hij zich aan mij openbaart; en vind Hem slechts daar waar Hij zich vinden laat.

Wel, dat is een van de ontdekkingen die Luther deed: als God mij echt laat weten wie Hij is, komt er een kruis door mijn denken over God, over wat goed is en kwaad enz.

Ondersteboven

Daarmee ging heel het denkklimaat van de middeleeuwen ondersteboven. En niet alleen van de middeleeuwen, maar ook van onze tijd. Want is op de keper beschouwd niet iedere gelovige en iedere theoloog ervan overtuigd dat hij dankzij zijn geestelijke en verstandelijke vermogens in staat is God te kennen? De mens is immers de kroon op Gods schepping. En schrijft Paulus niet ergens dat wij het onzichtbare wezen van God op het spoor kunnen komen door middel van wat Hij in de schepping van zichzelf laat zien?

Zulke theologie noemt Luther afkeurend “theologie van de glorie”. Hij ziet daarin de hoogmoedige, eindige mens aan het werk, die allerlei gedachtenspinsels over de heilige, eeuwige God maakt en zich verbeeldt dat hij door op te klimmen vanuit het schepsel naar de Schepper kennis van Hem kan verkrijgen.

Uit deze manier van denken en doen blijkt wie de mens is: iemand die niet wil erkennen wat voor radicale breuk de zonde betekent. Vervolgens doet hij er alles aan deze breuk te camoufleren, vaak zeer geraffineerd. Hoe? Door weg te vluchten in de werken, in goede werken zelfs. Dat zijn werken van de hand, waarmee de mens het nodige doet, voor God en voor de naaste; werken van het verstand, waarmee hij het nodige denkt, vooral over God; en werken van het gemoed, waarmee hij verheven gevoelens kweekt. Luther echter ontkent en ontkracht al deze mogelijkheden.

Slechts “de theoloog van het kruis” – stelt hij – weet werkelijk wie God is. In de ware theologie gaat het namelijk niet om menselijke meningen en ervaringen, maar om God, zoals Hij zich te kennen geeft. Hoe geeft Hij zich te kennen? Door het kruis.

Tweeërlei kruis

Dat kruis is allereerst het kruis van Christus. Dat staat centraal in Luthers theologie. Daarmee ontpopt hij zich als een goede leerling van Paulus, die gezegd heeft dat hij van niets anders wenste te weten dan van Jezus Christus en die gekruisigd. Door Hem is het immers dat God een mensenkind aanneemt en rechtvaardigt.

Maar het kruis is niet alleen aan Christus voorbehouden, – iedereen die bij Christus hoort, draagt een kruis; niet ter verzoening, wel in de navolging. Luther is er namelijk diep van overtuigd dat Christus nooit zonder de zijnen is. Hij ziet ze altijd samen. Daarom overkomt hun wat Christus is overkomen. Zijn lot is het lot van allen die op Hem vertrouwen. Een christen moet dus niet vreemd opkijken, wanneer hij het nodige meemaakt aan leed en verdriet, wanneer hij – in één woord – een kruis krijgt opgelegd. Zei Christus zelf niet dat een discipel niet boven zijn meester staat? “Indien zij Mij vervolgd hebben, zullen zij ook u vervolgen.” Het kruis wordt dus ingetekend, ingekerfd in ons eigen bestaan.

Daarom – wat ik nu opmerk staat haaks op onze tijd – moeten lijden en smaad niet negatief gewaardeerd worden. Zij horen helemaal bij het leven van het geloof. Wie dat beseft, krijgt een nieuw zicht op de wereld waarin wij leven en waarin zo verschrikkelijk veel aan de hand is. Die leert God kennen. Die vindt Hem. In het kruis; allereerst in dat van Christus, maar ook in zijn eigen kruis.

2. Verborgenheid

Tegendeel

Met anderen woorden: in het kruis, in de rauwe, harde werkelijkheid van het leven van elke dag heeft God zich verborgen. Daarmee zijn we bij het tweede thema aanbeland: de verborgenheid Gods. Het ligt dicht tegen het eerste aan. Voor Luther vallen die twee ook meer dan eens samen: de gekruisigde Christus en de verborgen God. Het kruis is de meest volledige openbaring van God.

Hoezeer wordt met deze stelling Gods verborgenheid op de spits gedreven! Alles wat wij over God menen te weten, gaat nu echt omver. -- Je denkt: Hij is de Almachtige. Maar nee, Hij blijkt een God te zijn die zich zó diep vernedert dat Hij nota bene in zijn eigen Zoon de dood ingaat. -- Je denkt: Hij is de Koning die vol glorie op de troon zit. Maar nee, Hij is een God die zijn majesteit laat zien in de gestalte van een verachte en verwonde knecht.

Het is enkel en alleen het geloof dat oog krijgt voor het geheim dat in deze wijze van Gods doen schuilt: onze God is een God die in tegengestelden werkt. Als er één ernst heeft gemaakt met Paulus’ woorden: “Wij wandelen door geloof, niet door aanschouwen”, dus ook niet door ervaren, door bewijzen enz. – dan is het Luther geweest.

“Alles wat geloofd wordt – zei hij eens – moet noodzakelijkerwijs verborgen zijn.” Nooit kan iets dieper verborgen zijn dan onder het tegendeel; dat wil zeggen: onder een tegengestelde waarneming, onder een tegengestelde ervaring, onder een tegengesteld object. “God handelt zó onvriendelijk en ergerlijk met Christus dat het natuurlijke verstand wel moet zeggen: hier is God beslist niet.”

Luther komt tot heel krasse uitspraken: God verbergt onder de dood het leven, onder de dwaasheid de wijsheid, onder de zonde de genade. Christus’ kruis bewijst het.

Maar ook met ons handelt God op deze manier en daarom etst Hij het kruis in in ons bestaan. Zodoende is ons leven vaak onder de dood verborgen, liefde onder haat, glorie onder schade, heil onder verlorenheid, kracht onder zwakheid.

U merkt hoe in Luthers theologie de paradoxen liggen opgestapeld. Soms wordt het je teveel. Toch kom ik er altijd weer bij terug, omdat juist deze theologie in al haar paradoxaliteit en met al haar bliksemflitsen zo machtig vertroostend is.

Masker

Dat is voor mij ook het geval, wanneer Luther op een nog iets andere manier over Gods verborgenheid spreekt. Hij doet dat in het debat met Erasmus over de geknechte of de vrije wil. In dat felle dispuut is de verborgen God niet zozeer de God die zich in Christus en in zijn kruis verbergt, maar is Hij veel meer de God die zijn ongekende gang gaat, vol donkere majesteit, de God die wij niet kunnen begrijpen, de God voor wie wij beven en vrezen en van wie wij soms een afkeer hebben.

Waarom spreekt Luther zo? Omdat hij God Gód wil laten zijn, die over allen en alles regeert en die alléén bezig is. Een intrigerend en voor sommigen wellicht stuitend citaat in dit verband: “Wanneer God dus in allen beweegt en werkt, brengt Hij noodzakelijkerwijs ook satan en de goddeloze in beweging en werkt ook door hen.” Luther noemt dat Gods masker.

Terdege heeft hij de grenzen van deze manier van spreken aangevoeld. Daarom laat hij niet na, zijn leven lang, steeds weer te verwijzen naar de God die zich in Christus heeft doen kennen. “Wees slechts tevreden – hield hij zijn studenten voor – met wat is geopenbaard door de roeping en door de dienst van het Woord. Alleen dan kun je zeker zijn van je geloof.”

H.J. Lam, Ridderkerk