Terug naar Ecclesianet.nl

Een overgevoelige samenleving

Dr. H. Dubbelman, 's-Gravenpolder

Wie op een mooie zomerdag vanaf de zeedijk naar de Westerschelde kijkt, ziet bijna geen golven op het water. Een oppervlakkige waarnemer zou geneigd zijn te denken, dat dit het bestaande beeld van de Westerschelde is. Niets is minder waar, want bij storm toont het water een heel ander gedrag. De dijken1 moeten dan voldoende sterk zijn om het land te beschermen tegen overstromingsrampen. De Westerschelde als zeearm kan als een dynamisch watersysteem beschouwd worden. Het land, waar o.a. mensen wonen achter dijken, geldt als een dynamisch landsysteem. Dynamische systemen kunnen zich ordelijk en wanordelijk gedragen. Ordelijk is, wanneer het water tussen de dijken onder controle is. Tussen het watersysteem en het landsysteem bestaat dan een evenwicht. Wanordelijk gedrag van het watersysteem ontstaat, wanneer het water niet meer tussen de dijken onder controle gehouden kan worden. Het gevolg is dan dat de dijken doorbreken en er chaotische situaties ontstaan. Een belangrijke eigenschap van een dynamisch systeem2is dus dat bij onvoldoende beheer dit systeem kan vervallen tot chaos. Nu is het zo dat zoals de Westerschelde en de zee, ook de samenleving als een dynamisch systeem beschouwd kan worden. We zeggen wel dat de samenleving een sociaal (dynamisch) systeem is.

Een vraag is: Kan er zoals bij het watersysteem, ook in onze samenleving als sociaal systeem, wanorde of een chaotische situatie ontstaan?

Wie in een rustige omgeving woont en weinig zorgen kent, zal dit misschien ontkennen en zal denken dat het allemaal wel meevalt. Men gaat er vanuit dat er in ons land geen honger is en dat de creditcrisis, de klimaatverandering en de immigratiestromen na verloop van tijd wel weer opgelost worden. Ogenschijnlijk is er in ons land dus niets aan de hand.

Toch kan men zich hierbij vergissen. Onze samenleving is echter zeer ingewikkeld en onzeker geworden. Dit omdat met veel en vaak tegengestelde belangen rekening gehouden moet worden. Tevens is hierbij het overzicht en een visie op de toekomst, buitengewoon moeilijk. De Franse socioloog Michel Crozier3beweert dat in een democratische samenleving met veel keuzevrijheid spanningen ontstaan die tegelijkertijd het gezag aantasten. Daarnaast hebben mensen niet door, dat juist door het te veel het accent te leggen op hun eigen belangen, zij daarna geconfronteerd worden met gebeurtenissen die tegengesteld zijn aan wat zij willen. Zonder dat zij het beseffen ontstaan er weer nieuwe belemmeringen en frustraties. Crozier noemt dit de onvoorziene of perverse effecten van het handelen. Voorbeelden hiervan zijn files, bureaucratie, overlast, agressie en nieuwe ongelijkheid tussen mensen. Mensen worden vrijheid voorgespiegeld met geen betutteling van de overheid. Het resultaat is dat ze nu steeds meer zelf moeten gaan doen, wat ten koste is gegaan van de dienstverlening. De oorzaak is dat zij altijd gevangen blijven in een sociaal systeem in welke vorm dan ook en beïnvloed worden door elites.

In recente artikelen in de NRC en het AD staan enkele voorbeelden van een samenleving die chaotische trekken vertoont. Marc Chavannes5schrijft in de NRC dat we er maar aan moeten wennen dat cruciale beslissingen steeds uitgesteld worden. Hij noemt dit de bijna-beslissingen. Het zal spannend blijven. Maar niemand regeert echt. En het is de vraag of een meerderheid in dit land wel geregeerd wil worden. De kwaliteit van de Nederlandse democratie is er naar. De vermarketing van het openbaar bestuur heeft geleid tot privatisering van de politiek, waarbij de politieke elite een democratisch tekort heeft laten ontstaan. Het resultaat is een vrij grimmige verwarring. Verantwoordelijkheden worden doorgeschoven. Wetsovertreders worden niet tot orde geroepen. Dit omdat de staat niet zoveel meer kan. Het vertouwen in de bekwaamheid en betrouwbaarheid van de overheid en de democratische politiek is in de samenleving gekelderd.

Tevens is er in ons land een nieuw type elite ontstaan. Hier maken een aantal bekende Nederlanders (BN-ers) deel van uit, die in staat zijn veel invloed op het gedrag en het denken van mensen uit te oefenen. In het AD zegt de hoogleraar tv-geschiedenis Huub Wijfjes6, dat actualiteitenprogramma’s en talkshows mensen dom houden. Het gaat hierin vaak niet meer om de inhoud, maar om de emoties en ervaringen. Het lijkt er op dat presentatoren belangrijker zijn dan hun gasten of het onderwerp. Je ziet dat ook aan de enorme salarissen die zij krijgen. Moderne TV-technieken, tempoversnellingen, zoveel mogelijk emotie en meningen scherp tegen over elkaar zetten. Ook zijn de door de media gebrachte debatten in de Tweede Kamer minder inhoudelijk. Het gaat om snel scoren en meningen die de onderbuik raken. Volgens Wijfjes heeft de televisie een enorme invloed op de visie en het gedrag van mensen. Misschien is dit wel een reden waarom steeds meer mensen het vertrouwen in de politiek verliezen.

Na het afschaffen van God in de cultuur van onze samenleving, zou er volgens seculiere deskundigen een tolerante, humane en begripvolle samenleving met minder criminaliteit ontstaan. U kunt zelf nagaan of dit juist is. Volgens de directeur van de Zonnebloem is de afname van het aantal vrijwilligers in zijn organisatie het gevolg van de ontkerkelijking.

Ook de kerken worden door de huidige cultuur en de maatschappelijke situaties beïnvloed. Een aantal feiten die Mark Chavannes noemt, zijn ook binnen de kerken te herkennen. De kerk als een gezaghebbend instituut wordt door veel mensen nauwelijks nog serieus genomen.

Aan het einde. In het joodse mystieke boek de Zohar6staat dat God genoodzaakt is, vanwege het gedrag van mensen steeds hoger in het heelal op te stijgen, waardoor Hij minder bereikbaar wordt. Mensen zullen hier spijt van krijgen, maar zonder baat. Zij zullen niet meer in staat zijn om Hem te doen terugkomen. Dit omdat de Heilige is vertrokken uit de wereld. De Zohar toont hier een donker scenario. Het resultaat wordt dan een bijna godloze chaotische samenleving. De vraag is welke machten en krachten komen er dan los? Zou deze situatie nu al wellicht voor een deel een feit zijn in onze samenleving? Wordt de samenleving er beter van, wanneer het rekening houden met God hierin gaat verdwijnen? Aan u het antwoord op deze vragen.

 

1 Dubbelman, H., Maatschappelijke golven in de waterbouwkunde, Delft University Press, 1999.

2Perrow, Charles, Complex Organizations, Random house, 1984. Meadows, Donella, Dennis Meadows en Jorgen Randers, Spectrum/Aula, 1992.

3Crozier, Michiel, Strategies For Change, The MIT Press, Cambridge, Massachsetts, London, England, 1982.

4Chavannes, NRC, 5 September 2009.

5Wijfjes, Huub, AD, 7 September 2009.

6Sperling Harry and Maurice Simon, The Zohar, an enlish translation, The Soncino Press, London/New York, 1984.